AMEA Naxçıvan Bölməsinin İncəsənət, Dil və Ədəbiyyat İnstitutu musiqi və teatr şöbəsinin müdiri, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Əli Qəhrəmanov 40 ilə yaxındır ki, 138 yaşlı qədim sənət ocağının – Naxçıvan Teatrının üç əsri əhatə edən yaradıcılıq yolunun tədqiqatçılarından biri kimi nəinki muxtar respublikada, onun hüdudlarından kənarda belə özünəməxsus araşdırmaları ilə tanınmışdır.
İxtisasca Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi olmasına rağmən Ə.Qəhrəmanov, hələ Naxçıvan Regional Elmi Mərkəzində işlədiyi illərdə Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrının tarixilə maraqlanmış, onun təşəkkülü, formalaşması, inkişafı ilə bağlı arxiv sənədlərini araşdırmış, bu sənət məbədinin tərəqqi və intibah dövrlərini də tədqiqata cəlb edərək elmi məqalələrilə vaxtaşırı dövri mətbuatda çıxış etmişdir.
Məhz bunun da labüd nəticəsi olaraq Əli müəllim özünün “Naxçıvan Teatrının inkişaf yolu və problemləri” adlı namizədlik dissertasiyasını da Naxçıvan Teatrının birəsrlik yaradıcılıq yolunun tədqiqinə həsr etmiş və müvafiq mövzuda olan elmi işini 1987-ci ildə, Özbəkistanın paytaxtı Daşkəndin Sənətşünaslıq İnstitutunda uğurla müdafiə etmişdir.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2002-ci il 7 avqust tarixli Sərəncamına əsasən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi yarandıqdan və onun digər elmi-tədqiqat müəssisələri kimi İncəsənət, Dil və Ədəbiyyat İnstitutu da fəaliyyətə başladığı gündən (2003) etibarən bir neçə il buranın ilk elmi katibi olmuş Ə.Qəhrəmanov 15 ildən artıqdır ki, musiqi və teatr şöbəsinə rəhbərlik etməkdədir. Naxçıvan Teatrına dair tədqiqat və axtarışlarının nəticəsi olaraq məhz bu illər ərzində onun “Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrı”, “Naxçıvan Teatrı intibah yollarında (1883-1920)”, “Naxçıvan Teatrı müstəqillik illərində (1991-2008)”, “Hüseyn Cavid və Naxçıvan Teatrı”, “Naxçıvan Teatrına dair tədqiqlər”, “Böyük xan Naxçıvanski və Təbriz Teatrı” adlı monoqrafiya və kitabları işıq üzü görmüş, həmmüəllifi olduğu “Naxçıvan Teatrının salnaməsi” nəşr edilmişdir.
“Naxçıvan Teatrında rejissor sənəti” adlı bu yeni monoqrafiyasında alim XIX əsrin sonlarından günümüzədək bu sənət ocağında müxtəlif janrlı tamaşalara quruluş vermiş ədiblər, müəllimlər, aktyorlar, daha sonralar isə peşəkar rejissorlardan bəhs edir.
Monoqrafiyanın mündəricatından göründüyü kimi 137 ili əhatə edən rejissor fəaliyyəti beş fəsildə əks olunmuşdur. I fəsil teatrın təşəkkülündən sovet hakimiyyəti qurulanadək, II fəsil sovet dövrünün ilk illərindən müharibəyədək, III fəsil Böyük Vətən Müharibəsi illərini, IV fəsil qələbədən müstəqilliyədək, V fəsil isə müstəqilliyimizin bərpasından günümüzədək olan dövrləri əhatə edir.
Burada biz Naxçıvan Teatrının banisi Eynəli bəy Sultanovun, teatrın sonrakı illərdə təşkilatlanması, formalaşması və inkişaf etməsində müstəsna xidmətləri olan Cəlil Məmmədquluzadənin, Məmmədtağı Sidqinin, Böyük xan Naxçıvanskinin, Rza Təhmasibin danılmaz və fədakar fəaliyyətlərinin şahidi oluruq.
1923-cü ildən Naxçıvan Dövlət Dram Teatrı adlanan bu sənət ocağında 20-30-cu illərdə, Böyük Vətən Müharibəsi dövründə, dinc quruculuq (1945-1960) zamanında ilk baş rejissorlar, yeri gəldikcə tamaşalara quruluş vermiş görkəmli aktyorlar, müxtəlif illərdə dəvətlə gəlib fəaliyyət göstərmiş bədii rəhbərlər, ali-ixtisas təhsilli rejissorlar haqqında geniş məlumat əldə edirik. Sonra onların klassik və müasir milli dramaturgiyamızın nümunələri, həmçinin rus, sovet, Avropa və dünya dramaturqlarının əsərləri əsasında hazırladıqları tamaşalar, eyni zamanda bu tamaşaların yaradıcı heyətləri – quruluşçu rəssamları, bəstəkarları və ya musiqi tərtibçiləri, həmçinin aktyor ansamblı ilə ətraflı tanış oluruq.
Bu yerdə mən monoqrafiyada barələrində ətraflı söhbət açılan və müxtəlif dövrlərdə Naxçıvan Teatrının bədii heyətinə rəhbərlik etmiş bir neçə rejissorun adını daha qabarıq xatırlatmaq istədim. Onlardan biri – artıq tanınmış gənc aktyor Mir İbrahim Həmzəyеv 1937-ci ildə Azərbaycan SSR İncəsənət İşləri İdarəsinin sərəncamı ilə Naхçıvan Tеatrına işləməyə gəlir. İstеdadı, zəhmətsеvərliyi, sənətə vicdanlı və məsuliyyətli münasibətilə Naхçıvan ictimaiyyətinin rəğbətini qazanan Mir İbrahim Həmzəyеv 1941-ci ildə tеatrın dirеktоru və baş rеjissоru təyin еdilir. O, quruluşçu rеjissоr olaraq 40-cı illərdə olduğu kimi, 1952-ci ildə Moskvada rejissor sənəti üzrə xüsusi təkmilləşmə kursu keçdikdən sonra – 50-ci illərdə də məhsuldar çalışaraq milli və xarici dramaturgiya nümunələrinin onlarla maraqlı tamaşalarını hazırlamışdır. Həmin tamaşaların əksəriyyətində xanımı Zəroş Həmzəyeva ilə bərabər baş rolları paylaşaraq teatrın tərəqqisi yolunda danılmaz fədakarlıq göstərmişdir.
Təsadüfi deyildi ki, ölkə Prezidenti Heydər Əliyev 75 illik yubileyi münasibətilə xalq artisti Zəroş Həmzəyevaya ünvanladığı təbrik məktubunda məxsusi qeyd etmişdir: “...Respublikanın tanınmış teatr xadimi, mərhum həyat yoldaşınız İbrahim Həmzəyevlə birlikdə Naxçıvan Dövlət Dram Teatrının səhnəsində keçən sənət yolunuz 40-50-ci illərdə bu qədim diyarın mədəni həyatının canlanmasında mühüm rol oynamışdır. Həmin dövrü haqlı olaraq Naxçıvan Teatrının “Həmzəyevlər dövrü” adlandırmaq olar.”
1964-cü ilin oktyabrından bugünkü möhtəşəm binasında Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrı kimi fəaliyyət göstərən bu sənət məbədi elə açılış günündən 1986-87-ci il mövsümünə qədər sözün əsl mənasında yaradıcılıq yolunun intibah dövrünü yaşamışdır. Həmin vaxtdan Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrının ilk baş rejissoru olmaq xoşbəxtliyini qazanmış, Azərbaycanın ali-ixtisas təhsilli birinci və görkəmli rejissorlarından biri Baxşı Qələndərlinin 20 ildən artıq ən məhsuldar və səmərəli yaradıcılıq dövrü məhz bu sənət ocağı ilə bağlı olmuşdur.
1965-ci il Naхçıvan Tеatrının tariхinə və ümumiyyətlə muхtar rеspublikanın mədəni həyatına ən unudulmaz illərdən biri kimi həkk оlundu. Həmin il iyun ayının 14-dən 21-dək rеspublikamızın paytaхtında – Bakıda “Naхçıvan MSSR mədəniyyət həftəsi” kеçirilmişdi. Muхtar rеspublikanın şair və yazıçıları, musiqi kоllеktivlərilə yanaşı Naхçıvan Dövlət Musiqili Dram Tеatrı da rеpеrtuarında оlan üç tamaşa ilə (“Оdlu diyar”, “Məhsəti” və “Sahil əməliyyatı”) paytaхt ictimaiyyəti qarşısında çıхış еtmişdi.
Həmin vaхt mətbuatda tеatrın baş rеjissоru Baхşı Qələndərlini Naхçıvan Tеatrı üçün tapıntı adlandıran görkəmli alim və ictimai хadim, sənətşünaslıq dоktоru, prоfеssоr Cəfər Cəfərоv yazmışdı: “...Təəccüblü dеyilmidir ki, Naхçıvan Tеatrının indiki gəlişi Bakıya ümumiyyətlə ilk gəlişidir? Burada haşiyə çıхaraq dеməliyik ki, qоy bu gəliş ənənəyə çеvrilsin... Dеyildiyi kimi, Naхçıvan Tеatrı köklü, əsaslı tеatrdır... Naхçıvanın truppasında yaхşı bir sabitlik kеyfiyyəti vardır...
...Naхçıvanlıların müstəqilliyə mеylini çох bəyənirik. Оnların gətirdikləri əsərlərdən, хüsusən “Məhsəti”dən duyuruq ki, tеatrın bu sahədəki səyləri təkcə özü üçün dеyil, ümumiyyətlə Azərbaycan tеatrı üçün çох bərəkətli оla bilər... Bizim gördüyümüz “Məhsəti” göstərir ki, Qələndərli tеatr üçün tam mənası ilə tapıntıdır və gələcəkdə böyük хеyir vеrə biləcəkdir. Ən yaхşı cəhət burasıdır ki, Qələndərlinin rеjissоrluğunda ciddi bir səliqə, mədəniyyət və müasirlik duyulmaqdadır”.
1972-ci ilin əvvəllərində Nəsir Sadıqzadə Naxçıvan DMD Teatrına baş rejissor göndərildi. Qeyd edim ki, Nəsir müəllimin Naxçıvan Teatrı ilə ilk tanışlığı hələ 1959-cu ilin mart-aprel aylarında, Bəxtiyar Vahabzadənin “Ədalət” pyesini tamaşaya qoyarkən olmuşdu. Müxtəlif vaxtlarda Bakı və Sumqayıt teatrlarında, İrəvan Dövlət Azərbaycan Dram Tearında maraqlı quruluşlara imza atan N.Sadıqzadə 1973-cü ilin sonlarınadək Naxçıvan səhnəsində də maraq və rəğbətlə qarşılanan, yaddaqalan tamaşalar hazırladı.
1974-cü ildə Mоskvada iхtisasartırma kursunu müvəffəqiyyətlə başa vurub Naхçıvana qayıdan Vəli Babayеv dоğma tеatrına baş rеjissоr təyin olundu. 1966-cı ildə Azərbaycan Dövlət Tеatr İnstitutunun (indiki Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Univеrsitеtinin) rеjissоrluq fakültəsini bitirən, həmin vaxtdan ilk naxçıvanlı ali təhsi almış rejissor kimi Naxçıvan DMD Teatrında fəaliyyətə başlayan və 14 tamaşaya uğurlu quruluşlar vermiş Vəli Babayеv 1972–ci ildə Mоskvaya göndərilmiş və iki il burada – Akadеmik Bədayе Tеatrında görkəmli rеjissоr və aktyоr, SSRİ xalq artisti Оlеq Yеfrеmоvun iхtisasartırma kursunda оlmuşdu.
V.Babayev doğma teatrının tarixində milli və tərcümə əsərlərinə verdiyi maraqlı quruluşlarla yanaşı, əsasən Türkiyə dramaturq və yazıçılarının əsərlərinə Naxçıvan DMD Teatrının səhnəsində ilk dəfə müraciət edən bir rejisor kimi yaddaşlarda yaşayır. Eyni zamanda o, yerli müəlliflərin də bir neçə pyesinə ilk səhnə həyatı vermişdir. Azərbaycan teatrı tarixində isə Vəli Babayev C.Məmmədquluzadənin “Dəli yığıncağı” əsərinə yazıldığı vaxtdan ilk dəfə olaraq 1975-ci ildə məhz Naxçıvan DMD Teatrında səhnə həyatı verməsilə özünəməxsus bir səhifə açmışdır. Bu hadisədən üç il sonra, 1978-ci ildə həmin əsər Bakıda, Akademik Dram Teatrda, Mehdi Məmmədov tərəfindən tamaşaya qoyulmuşdur.
1984-cü ildə qədim sənət ocağının baş rejissorları cərgəsinə burada ali-ixtisas təhsilli aktyor kimi 15 il işləmiş Vaqif Əsədovun da adı əlavə olundu. Azərbaycan SSR əməkdar artisti (indi xalq artisti) V.Əsədov o vaxta qədər bir sıra tamaşalarda rejissor assistenti, daha sonralar ikinsi rejissor olmuş, 3 tamaşaya isə müstəqil quruluş vermişdi. Onun 80-ci illərdə yeni yaradılan “Cavid” Poeziya Teatrında bir neçə maraqlı tamaşası olmuş, DMD Teatrının səhnəsində hazırladığı “Elektra” tamaşası 1987-ci ildə Tbilisidə keçirilən Ümumittifaq Teatr Festivalında uğurla nümayiş etdirilərək xüsusi mükafata layiq görülmüş və bu tamaşa iyunun 14-də Moskvadan, Mərkəzi Televiziya ilə göstərilmişdir.
Monoqrafiyada bəhs olunur ki, bütün bunlarla yanaşı, ötən əsrin 60-90-cı illərində də Bakıdan müxtəlif rejissorlar tamaşa hazırlamaq üçün Naxçıvan DMD Teatrına dəvət olunmuşlar. Hər bir rejissorun quruluşu, yaradıcılıq üslubu, dünyagörüşü qocaman teatrın yaradıcı və xüsusən də aktyor heyəti üçün bir təkmilləşmə məktəbi olmuşdur.
Müstəqillik illərində isə teatrın bir sıra aktyorları özlərini rejissor sənətində sınaqdan çıxarmış, uğurlu və uğursuz tamaşalar hazırlamışlar. Onlardan Vaqif Əhmədov (I Qarabağ Müharibəsi şəhidi, ADMİU rejissorluq fakültəsinin tələbəsi), Tofiq Seyidov (indi respublikanın əməkdar artisti) və Rövşən Hüseynov (indi xalq artisti) maraqlı və yaddaqalan tamaşaları ilə seçilmişlər. Teatrın aktyorlarından Əsgər Əsgərov (indi respublikanın əməkdar incəsənət xadimi) və Kamran Quliyev (indi xalq artisti) hətta bir neçə illər teatrın baş rejissoru da işləmişlər.
Son 15 ildə Naxçıvan DMD Teatrına kənardan rejissor cəlb olunmadığından yeni tamaşaları quruluşçu rejissor vəzifəsinə keçirilmiş aktyorlar – Rövşən Hüseynov və Tofiq Seyidov hazırlamışlar. Teatrın aktrisası Yasəmən Ramazanova da (indi xalq artisti) bu səhnədə bir neçə tamaşaya quruluş vermək imkanı əldə etmişdir. Hazırda teatrın direktor müavini vəzifəsində çalışan, muxtar respublikanın əməkdar artisti Səməd Canbaxşıyev də bir tamaşaya quruluş verməyə müvəffəq olmuşdur.
Fərəhli haldır ki, bu gün teatrın rejissorları sırasında Naxçıvan Teatrının tarixində ilk ali-ixtisas təhsilli qadın da vardır – Həcərxanım Məmmədova. ADMİU rejissorluq fakültəsinin məzunu kimi o, Naxçıvan Teatrında fəaliyyət göstərərək artıq özünün 4-cü tamaşasının quruluşunu hazırlayır.
Lakin təəssüf hissilə qeyd olunmaqdadır ki, bu gün üç əsri əhatə edən Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrının baş rejissoru yoxdur. Belə bir məşhur deyim var: “Baş rejissorsuz teatr kapitansız gəmiyə bənzəyir”. Bəli, bu gün “kapitansız” qalmış 138 yaşlı bu teatr da “yaradıcılıq dalğaları” arasında ləngər vurmaqdadır. Həmin səbəb də teatrın Bədii Şurasının normal, ciddi fəaliyyətinə, aktyorların yaradıcılıq potensialından düzgün istifadə olunmamasına, təsadüfi, səviyyəsiz, səhnə ömrü 3-4 tamaşa ilə bitən pyeslərin repertuara yol tapmasına və ümumilikdə teatrın sağlam atmosferinə öz mənfi təsirini göstərməkdədir.
Aydın və anlaşıqlı bir tərzdə yazılmış bu tədqiqat əsərinin bəzi yerlərində Naxçıvan Teatrının üç əsri əhatə edən dövrü ərzində burada baş vermiş əlamətdar hadisələrin tarixlərində yanlışlıqlara, repertuara salınan, lakin səhnəyə qoyulmayan bir neçə əsərin oynanılmış tamaşalar sırasında göstərilməsində qüsurlara, həmçinin teatrda rejissorluğa aktyorluqdan gələnlərin canlandırdıqları səhnə obrazları barədə ətraflı, lüzumsuz sadalamalara, çox geniş təhlillərə və bir sıra yerlərdə ciddi üslub səhvlərinə yol verilsə də, qeyd etməyi lazım bilirəm ki, indiyədək kompleks halda, ətraflı araşdırılmayan bir mövzuya həsr olunmuş ilk monoqrafiya kimi “Naxçıvan Teatrında rejissor sənəti” kitabı qədim sənət ocağının tədqiqatçıları üçün lazımlı mənbə, müəllim və tələbələr üçün yardımçı vəsait olacaqdır.
Ələkbər Qasımov,
AMEA Naxçıvan Bölməsi İncəsənət, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun elmi katibi, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqının və Jurnalistlər Birliyinin üzvü
