Universitetə qəbul imtahanlarına az vaxt qaldıqca abituriyentlər arasında həyəcan və narahatlıq hissi daha da güclənir. Psixoloqların fikrincə, bu dövrdə qayğını artıran əsas səbəblərdən biri gənclərin diqqətini hazırlıq prosesindən yayındıraraq nəticəyə həddindən artıq köklənməsidir. Məhz bu yanaşma bir çox hallarda stresin artmasına və imtahana hazırlığın səmərəliliyinin azalmasına səbəb olur.
“Qəbul oluna bilməsəm nə edərəm?”, “İstədiyim ixtisasa düşməsəm necə olacaq?” kimi düşüncələr abituriyentlərin diqqətini hazırkı hazırlıq prosesindən yayındırır və onların narahatlıq səviyyəsini yüksəldir. Bundan əlavə, yaxınlaşan qəbul imtahanları təkcə abituriyentlərdə deyil, ailələrdə də həyəcan yaradır. Bu dövrdə ən çox rast gəlinən problemlərdən biri isə məhz imtahan qayğısıdır.
Türkiyəli klinik psixoloq Elif Pehlivan qeyd edib ki, abituriyentlərin nəticəyə deyil, hazırlıq prosesinə fokuslanması qayğını idarə etməyə kömək edə bilər. Onun sözlərinə görə, müəyyən səviyyədə narahatlıq hissi normaldır. Lakin qayğı artdıqca bəzi şagirdlər dərsə diqqət yetirmək əvəzinə uğursuzluq ehtimalları barədə düşünməyə başlayırlar: “Nəticə tam nəzarət edilə bilməyən və müəyyən qeyri-müəyyənliklər daşıyan bir sahədir. Qeyri-müəyyənliyi idarə etməyə çalışmaq isə qayğını daha da artırır. Bu səbəbdən şagirdlərə diqqətlərini nəticədən çox hazırkı fəaliyyətlərinə yönəltmək tövsiyə olunur. “Uğursuz olsam nə olacaq” sualı əvəzinə “Hazırda ata biləcəyim ən doğru addım nədir” sualına cavab axtarmaq daha faydalı hesab edilir.”
Psixoloq vurğulayıb ki, qayğını tamamilə aradan qaldırmağa çalışmaq da doğru yanaşma deyil. Onun fikrincə, əsas məsələ qayğı hissinə əhəmiyyət verməyərək hərəkət etməyə davam etməkdir. “Narahatam, amma yenə də əlimdən gələni edə bilərəm” düşüncəsi diqqəti qayğıdan uzaqlaşdıraraq görüləcək işlərə yönəldir.
Ailələrin münasibəti mühüm rol oynayır
Mütəxəssis hesab edir ki, imtahan dövründə valideynlərin yanaşması uşaqların psixoloji vəziyyətinə birbaşa təsir göstərir. Ailələrin imtahana və onun nəticəsinə yüklədikləri məna və bunu övladlarına çatdırma formaları qayğı səviyyəsini artırıb-azalda bilər. Daim yüksək nəticə gözləmək, müqayisələr aparmaq və yalnız uğura fokuslanmaq uşaqlarda “Mənim dəyərim yalnız nailiyyətlərimlə ölçülür” düşüncəsinin formalaşmasına səbəb ola bilər.
Elif Pehlivan qeyd edib ki, valideynlər övladlarının nəticələrindən daha çox göstərdikləri səy və hazırlıq prosesinə diqqət yetirməlidirlər. Şagirdin çalışma rejimini, əziyyətini və prosesi necə idarə etdiyini qiymətləndirmək onun özünü daha güvənli hiss etməsinə kömək edir.
Bəzi hallarda peşəkar dəstəyə ehtiyac yarana bilər
Psixoloqun fikirlərinə əsasən, müntəzəm yuxu rejimi, planlı hazırlıq prosesi və sosial müqayisələrdən uzaq durmaq imtahan qayğısını azaltmağa kömək edir. Əgər narahatlıq gündəlik həyata, dərs hazırlığına və akademik nəticələrə ciddi şəkildə təsir göstərməyə başlayırsa, peşəkar psixoloji dəstək almaq faydalı ola bilər. Bu, həm qayğının idarə olunmasına, həm də imtahana daha sağlam psixoloji vəziyyətdə hazırlaşmağa kömək edə bilər.
Şahnigar Əhmədova, “İki sahil”
