Prezident İlham Əliyevin 11 avqust 2026-cı ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasına səfərinə yalnız növbəti regional səfər kimi yanaşmaq doğru olmazdı. Baş verənləri daha geniş geosiyasi və iqtisadi proseslərin fonunda təhlil etdikdə görünür ki, Naxçıvan Azərbaycanın yeni regional strategiyasında əvvəlkindən tamamilə fərqli mövqeyə keçir.
Uzun illər Naxçıvan haqqında danışarkən əsas anlayış “blokada” idi. İndi isə həmin anlayış tədricən “tranzit”, “sənaye”, “enerji”, “logistika” və “regional bağlantı” sözləri ilə əvəz olunur.
Məhz bu dəyişiklik Prezidentin son səfərinin strateji mahiyyətini təşkil edir.
Naxçıvan artıq Azərbaycanın coğrafi problemi deyil, geoiqtisadi üstünlüyünə çevrilə bilər
Naxçıvanın əsas problemi uzun illər Azərbaycanın əsas ərazisindən ayrı düşməsi olub. Bu coğrafi vəziyyət daşımaların maya dəyərindən tutmuş enerji təhlükəsizliyinə və investisiya cəlbediciliyinə qədər iqtisadiyyatın demək olar bütün istiqamətlərinə təsir göstərib.
Lakin Cənubi Qafqazda yaranmış yeni siyasi reallıq bu coğrafiyanın iqtisadi mənasını dəyişdirir.
Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında maneəsiz nəqliyyat bağlantısının yaradılması istiqamətində irəliləyiş əldə olunarsa, muxtar respublika faktiki olaraq Azərbaycan–Türkiyə xəttinin ən mühüm quru qovşaqlarından birinə çevrilə bilər.
Bu halda söhbət yalnız Bakıdan Naxçıvana daha rahat getməkdən getməyəcək.
Söhbət Xəzər hövzəsini, Azərbaycanı, Naxçıvanı və Türkiyəni birləşdirən yeni iqtisadi arteriyanın formalaşmasından gedəcək.
2026-cı ilin iyulunda yayılan məlumatlara görə, Azərbaycanın bu bağlantı üzrə öz ərazisində apardığı infrastruktur işlərinin ilin sonunadək tamamlanması gözlənilir. Eyni zamanda ABŞ-nin dəstəklədiyi TRIPP layihəsi regional nəqliyyat əlaqələrinin gələcək arxitekturasının əsas elementlərindən biri kimi nəzərdən keçirilir.
Bu proses tam reallaşarsa, Naxçıvan tarixində ilk dəfə özünün coğrafi təcrid vəziyyətini iqtisadi üstünlüyə çevirmək imkanı qazana bilər.
Naxçıvan Sənaye Parkı niyə adi sənaye layihəsi deyil?
Prezident İlham Əliyevin səfəri zamanı Naxçıvan Sənaye Parkının təməlinin qoyulması xüsusi diqqət tələb edir.
Parkın yaradılması haqqında qərar hələ 2024-cü ildə verilmişdi və onun üçün Naxçıvan şəhərinin cənub-qərbində, Naxçıvan–Sədərək avtomobil yolunun yaxınlığında 310 hektar ərazi müəyyənləşdirilmişdi. Məqsəd müasir texnologiyalara əsaslanan rəqabətqabiliyyətli istehsal və sahibkarlıq infrastrukturu yaratmaqdır.
Burada ərazinin seçilməsi də təsadüfi görünmür.
Sədərək istiqaməti Naxçıvanın Türkiyəyə çıxışıdır.
Deməli, gələcəkdə burada istehsal ediləcək məhsulun bazarı yalnız Naxçıvan və Azərbaycan daxilində düşünülməməlidir. Türkiyə bazarına və onun üzərindən daha geniş xarici bazarlara çıxış imkanları Naxçıvan Sənaye Parkının iqtisadi modelini tamamilə dəyişə bilər.
Başqa sözlə, Naxçıvanda istehsal olunan məhsulun əsas üstünlüklərindən biri onun coğrafi mövqeyi ola bilər.
Əgər nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması ilə sənaye parkının tam fəaliyyətə başlaması eyni dövrə təsadüf edərsə, Naxçıvanın investisiya xəritəsində ciddi dəyişiklik baş verə bilər.
Yeni mərhələdə dövlət investisiyasının ardınca özəl kapital gəlməlidir
Azərbaycanın digər sənaye zonalarının təcrübəsi göstərir ki, dövlət ilkin mərhələdə infrastrukturu yaradır, daha sonra özəl investisiyanın daxil olması üçün şərait formalaşdırılır.
2026-cı ilin əvvəlinə olan rəsmi məlumatlara görə, Azərbaycanın sənaye zonalarına artıq 7 milyard manatdan çox investisiya yatırılmış, 11 mindən çox daimi iş yeri yaradılmışdı. Bu zonalarda istehsal edilən məhsullar onlarla ölkəyə ixrac olunur.
Naxçıvan üçün də əsas məsələ eyni modelin sadəcə təkrarlanması deyil, onun muxtar respublikanın xüsusi coğrafiyasına uyğunlaşdırılmasıdır.
Burada aqrar emal, qida sənayesi, tikinti materialları, logistika, yüngül sənaye, qablaşdırma, ixracyönümlü istehsal və gələcəkdə yüksək texnologiyalı müəssisələr üçün imkan yarana bilər.
Nəticədə Naxçıvanın iqtisadi həyatında dövlət sektorunun dominant mövqeyinin tədricən özəl sahibkarlıq və ixracyönümlü istehsalla balanslaşdırılması mümkün ola bilər.
Türkiyə faktoru daha da güclənəcək
Naxçıvanın gələcəyini Türkiyə faktorundan ayrıca qiymətləndirmək mümkün deyil.
2023-cü ildə Prezident İlham Əliyev və Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan məhz Naxçıvanda İğdır–Naxçıvan qaz kəmərinin təməlini qoymuşdular.
Bu xətt sonrakı mərhələdə Naxçıvanın enerji təminatının alternativləşdirilməsi baxımından mühüm addıma çevrildi.
Ancaq perspektivdə məsələ qazla məhdudlaşmır.
Naxçıvan üzərindən Azərbaycan–Türkiyə iqtisadi əlaqələrinin dərinləşməsi avtomobil və dəmir yolu daşımaları, elektrik enerjisi, logistika, sənaye kooperasiyası və ticarətin yeni modelini yarada bilər.
Beləliklə, Naxçıvan iki ölkə arasındakı qardaşlıq münasibətlərinin yalnız siyasi simvolu deyil, həm də iqtisadi inteqrasiyanın fiziki məkanlarından biri ola bilər.
Naxçıvan enerji istehlakçısından enerji qovşağına çevrilə bilər
Muxtar respublikanın ən böyük üstünlüklərindən biri günəş enerjisi potensialıdır.
Naxçıvanın gələcək iqtisadi modelində enerji məsələsinə yalnız daxili tələbatın ödənilməsi kontekstində baxmaq kifayət deyil. Azərbaycanın yaşıl enerji strategiyası və Avropaya elektrik enerjisi ixracı ilə bağlı planları genişləndikcə Naxçıvanın Türkiyə istiqamətində enerji bağlantılarında rolu arta bilər.
2026-cı ilin iyulunda Avropa İttifaqı Cənubi Qafqazda nəqliyyat, enerji və rəqəmsal bağlantıların genişləndirilməsi üçün 200 milyon avroyadək qrant paketini açıqlayıb. Bu, regionda kommunikasiyaların açılmasının artıq yalnız Azərbaycan və Ermənistan arasındakı məsələ olmadığını, daha böyük beynəlxalq iqtisadi layihənin elementinə çevrildiyini göstərir.
Naxçıvan bu sistemdə Azərbaycan–Türkiyə–Avropa enerji xəttinin mühüm hissələrindən birinə çevrilə bilər.
Ən böyük dəyişiklik daşınmaz əmlak və logistika sektorunda görünə bilər
Nəqliyyat dəhlizlərinin açılmasının iqtisadi təsiri yalnız yükdaşımada hiss olunmur.
Yeni yolun keçdiyi və logistika mərkəzlərinin yarandığı ərazilərdə torpağın iqtisadi dəyəri, anbar və istehsal sahələrinə tələb, xidmət sektoru və tikinti bazarı da dəyişir.
Bu baxımdan Sədərək–Naxçıvan xətti, sənaye parkının ətrafı və gələcək logistika infrastrukturlarının yerləşəcəyi ərazilər orta müddətli perspektivdə muxtar respublikanın yeni iqtisadi inkişaf zolağına çevrilə bilər.
Bu isə Naxçıvan şəhərinin iqtisadi coğrafiyasını belə dəyişə bilər.
Naxçıvanın demoqrafik problemi üçün yeni imkan
İqtisadi inkişafın ən mühüm nəticəsi insan kapitalı ilə bağlı ola bilər.
İllər ərzində iş və daha yüksək gəlir imkanları üçün Naxçıvandan Bakıya, Türkiyəyə və digər istiqamətlərə gedən insanların müəyyən hissəsinin geri qayıtması üçün yalnız çağırış kifayət etmir.
İnsanları geri qaytaran əsas amil iş, gəlir və perspektivdir.
Sənaye parkı, logistika, turizm, xidmət sektoru və yeni nəqliyyat infrastrukturu real məşğulluq yarada bilsə, Naxçıvanda iqtisadi fəal əhalinin saxlanılması üçün yeni şərait formalaşa bilər. Prezidentin səfəri zamanı Naxçıvan şəhərində sosial evlər kompleksinin təməlinin qoyulması da iqtisadi inkişafla sosial və yaşayış infrastrukturunun paralel aparılmasının nəzərdə tutulduğunu göstərir. (Prezident.az)
Bakı Naxçıvana yeni iqtisadi rol verir
Səfərin daha az diqqət çəkən, amma siyasi baxımdan mühüm tərəfi idarəetmə və iqtisadi siyasətin vahid dövlət strategiyasına daha sıx inteqrasiyasıdır.
Prezidentin səfərindən cəmi bir gün sonra – avqustun 12-də Naxçıvan Muxtar Respublikasının sosial-iqtisadi inkişafının sürətləndirilməsinə dair əlavə tədbirlər haqqında sərəncamın dərc edilməsi təsadüfi ardıcıllıq kimi qiymətləndirilməməlidir.
Bu, səfərin yalnız mövcud obyektlərə baxışdan ibarət olmadığını, yeni mərhələ üçün siyasi qərarların verildiyini göstərən mühüm siqnaldır.
Bölgədə nə dəyişə bilər?
Yaxın illərdə planlaşdırılan layihələr həyata keçirilərsə, Naxçıvanda bir neçə fundamental dəyişiklik baş verə bilər:
blokada iqtisadiyyatı tranzit iqtisadiyyatına,
daxili bazara hesablanmış istehsal ixracyönümlü sənayeyə,
coğrafi təcrid regional bağlantı üstünlüyünə,
enerji təminatı məsələsi enerji ixracı imkanına,
Naxçıvan–Bakı iqtisadi əlaqəsi isə Azərbaycan–Naxçıvan–Türkiyə istehsal və logistika zəncirinə çevrilə bilər.
Məhz buna görə Prezident İlham Əliyevin 11 avqust səfərinin əsl əhəmiyyəti açılan və təməli qoyulan ayrı-ayrı obyektlərin sayında deyil.
Əsas məsələ Naxçıvana verilən yeni iqtisadi funksiyadır.
Naxçıvan üçün tarixi fürsət
XX əsrin böyük hissəsində Naxçıvanın coğrafiyası onun əsas problemi idi.
XXI əsrin yeni geosiyasi reallığında isə həmin coğrafiya onun ən böyük iqtisadi kapitalına çevrilə bilər.
Çünki Naxçıvan Azərbaycanı Türkiyə ilə, Türkiyə üzərindən Avropa ilə, Azərbaycan üzərindən isə Xəzər və Mərkəzi Asiya ilə birləşdirən böyük coğrafiyanın tam ortasında yerləşir.
Əgər nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması, sənayeləşmə, enerji layihələri və özəl investisiyanın cəlbi paralel şəkildə həyata keçirilərsə, yaxın gələcəkdə Naxçıvan haqqında “blokadada yaşayan muxtar respublika” ifadəsi iqtisadi mənasını itirə bilər.
Onun yerini tamam başqa anlayış tuta bilər:
Azərbaycanın Qərbə açılan iqtisadi qapısı.
Prezident İlham Əliyevin son Naxçıvan səfərinə də məhz bu perspektivdən baxmaq lazımdır. Bu səfər bir regiona edilən ənənəvi səfərdən daha çox, Naxçıvanın gələcək onilliklər üçün yeni iqtisadi və geosiyasi rolunun konturlarının müəyyənləşdirilməsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Tural Əhmədov
siyasi yazar
