Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin qardaş Özbəkistana rəsmi səfərinin əhəmiyyəti təkcə Daşkənddə imzalanmış sənədlər paketi və yeni müqavilələrlə müəyyən edilmir. Burada daha vacib məsələ odur ki, son illərdə Azərbaycan-Özbəkistan münasibətləri tam hüquqlu strateji ittifaq xarakteri qazanıb. Bundan əlavə, bu ittifaq iki xalqın tarixi yaxınlığına, hər iki ölkə liderlərinin qarşılıqlı etimadına, bir sıra xarici siyasət yanaşmalarının yaxınlaşmasına və ən əsası, sürətlə genişlənən iqtisadi bazaya əsaslanır.
Bu gün Bakı və Daşkənd siyasət, iqtisadiyyat, nəqliyyat, investisiya, sənaye, enerji, mədəniyyət və humanitar əməkdaşlığın bir-birini tamamladığı münasibətləri ardıcıl olaraq qururlar. Məhz buna görə də dövlətimizin başçısının Özbəkistana hazırkı səfəri türk dünyasında yeni qarşılıqlı fəaliyyət məkanının formalaşmasında növbəti mərhələ kimi qəbul edilməlidir.
Şübhəsiz ki, Azərbaycan və Özbəkistan öz milli maraqlarını müəyyən etməyə, müxtəlif güc mərkəzləri ilə müstəqil münasibətlər qurmağa və eyni zamanda öz iqtisadi və siyasi müstəqilliklərini gücləndirməyə çalışan dövlətlərdir. Məhz buna görə də Bakı ilə Daşkənd arasındakı münasibətlər bu qədər təbiidir. Bu, suverenliyin dəyərini anlayan iki dövlət arasında əməkdaşlıqdır.
Dövlətimizin başçısının Özbəkistan Milli Xəbər Agentliyinə verdiyi müsahibədə haqlı olaraq qeyd etdiyi kimi, ölkələrimiz hər iki ölkənin üzv olduğu demək olar ki, bütün beynəlxalq təşkilatlarda və çoxtərəfli formatlarda - BMT, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı, Türk Dövlətləri Təşkilatı, İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı, Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Qurucu Tədbirlər üzrə Müşavirə və Qoşulmama Hərəkatında səmərəli əməkdaşlıq edir.
Bu, ikitərəfli münasibətlərin keyfiyyətinin çox vacib göstəricisidir. Müttəfiqlik təkcə ikitərəfli bəyanatlarda deyil, həm də iki dövlətin beynəlxalq platformalarda bir-birini dəstəkləmək, mövqeləri əlaqələndirmək və fundamental hesab etdikləri prinsipləri müdafiə etmək qabiliyyətində özünü göstərir. Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi zamanı Özbəkistanın mövqeyi Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb etmişdir.
Özbəkistan regional siyasətə ardıcıl olaraq müstəqil yanaşma nümayiş etdirmiş və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləmişdir. Bundan əlavə, Özbəkistanda Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü bərpa etməsi xüsusi sevinclə qarşılandı. Və bu, tamamilə təbiidir. Özbək cəmiyyəti üçün Azərbaycanın qələbəsi təkcə beynəlxalq hüququn təntənəsi kimi deyil, həm də bütün türk dünyası üçün mühüm hadisə kimi qəbul edildi.
Buna görə də, ərazilərin azad edilməsindən və genişmiqyaslı bərpa işlərinin başlanmasından sonra Daşkənd özünü siyasi bəyanatlarla məhdudlaşdırmaq əvəzinə, konkret yardım təklif edən ilk ölkələrdən biri oldu. Hələ 2021-ci ilin mart ayında qardaş ölkənin Prezidenti Şavkat Mirziyoyev Özbəkistanın Qarabağdakı abidələrin, mədəni və təhsil obyektlərinin bərpasında iştirak etməyə hazır olduğunu elan etdi. Bu təşəbbüs Füzulidə Mirzo Uluqbəy adına 1 nömrəli orta məktəbin tikintisi ilə praktik olaraq həyata keçirildi. Özbəkistan, azad edilmiş ərazilərin bərpası çərçivəsində konkret ianəsinin həyata keçirildiyi ilk xarici ölkə oldu. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev bu layihəni Qarabağın bərpası üçün ilk hədiyyə adlandırdı. Həqiqətən də, Mirzo Uluqbəy Məktəbi Azərbaycan-Özbək qardaşlığının unikal maddi təcəssümünə çevrilib. Onilliklər boyu normal həyatdan məhrum olan bir ərazidə təhsilə, gələcəyə və uşaqlara həsr olunmuş bir müəssisə yaranıb. Özbəkistan üçün Qarabağın bərpasında iştirak etmək öz sənaye, tikinti, mühəndislik, kənd təsərrüfatı və investisiya potensialından istifadə etmək üçün bir fürsətdir. Azərbaycan üçün bu, Mərkəzi Asiyanın ən dinamik inkişaf edən iqtisadiyyatlarından birini bu genişmiqyaslı prosesə cəlb etmək üçün imkandır.
Cəmi bir neçə il əvvəl Cənubi Qafqaz və Orta Asiya arasında yaxınlaşma perspektivli geosiyasi trend kimi qəbul edilə bilərdi. Bu gün bu tendensiya çox konkret formalar - yeni ittifaqlar, dəmir yolları, nəqliyyat marşrutları və enerji layihələri şəklində özünü göstərib. Azərbaycan və Özbəkistan arasında strateji tərəfdaşlıq getdikcə bu transformasiyanın mərkəzinə çevrilir. Xüsusi ilə qeyd etmək lazımdır ki, bu tərəfdaşlığın əhəmiyyəti ikitərəfli münasibətlərdən daha da genişdir. Belə ki, hər iki ölkə iki altregion arasında bir "körpü" rolunu oynayır.zbəkistan Mərkəzi Asiyanın ən böyük iqtisadiyyatı, Azərbaycan isə Cənubi Qafqazın əsas tranzit və enerji mərkəzidir.16 noyabr 2025-ci ildə Daşkənddə keçirilən Yeddinci Məşvərət Görüşündə beş Mərkəzi Asiya dövlətinin liderləri yekdilliklə Azərbaycanın formata tamhüquqlu iştirakçı kimi daxil edilməsinə qərar verdilər. Nəticədə, C5 abreviaturası geniş istifadə olunan C6 təyinatına çevrildi.
Son illərdə Azərbaycan və Özbəkistan arasında münasibətlər möhkəm hüquqi və institusional təməl qazanıb. "İkitərəfli münasibətlərin hüquqi bazası tədricən formalaşıb: strateji tərəfdaşlıq bəyannamələrindən Ali Dövlətlərarası Şuranın yaradılmasına və 2024-cü ilin avqustunda Özbəkistan ilə Azərbaycan arasında münasibətlər haqqında sazişin imzalanmasına qədər. Eyni zamanda, siyasi yaxınlaşma iqtisadi əlaqələrin sürətli artımı ilə müşayiət olunur. İkitərəfli ticarət həcmi 2017-ci ildəki 32,4 milyon dollardan 2025-ci ildə 795 milyon dollara, 2026-cı ilin yanvar-may ayları arasında isə daha 33% artaraq 144 milyon dollara çatıb və 2030-cu ilə qədər ikitərəfli ticarəti 1 milyard dollara çatdırmaq üçün rəsmi məqsəd qoyulub. Azərbaycan və Özbəkistan artıq xarici qlobal güc mərkəzləri üçün tranzit dəhlizləri və ya xammal tədarükçüsü kimi xidmət etməklə kifayətlənmirlər. Bunun əvəzinə, iki ölkə coğrafi mövqeyindən istifadə edərək regionda kapitalın saxlanmasına, texniki təcrübənin inkişafına və sənaye bazasının dərinləşməsinə imkan verən qarşılıqlı əlaqəli, yüksək əlavə dəyərli istehsal ekosistemi yaradırlar.
Bu inteqrasiyanın əsas sahələrindən biri Azərbaycanın Hacıqabul Sənaye Rayonunda mərkəzləşmiş sənaye və avtomobil əməkdaşlığı olmuşdur. Tərəfdaşlıq hazır komponentlərin idxal edildiyi və sonra yerli olaraq yığıldığı sadə sökülmə (SKD) yığımından kənara çıxır. Yeni birgə 80 milyon dollarlıq layihə tammiqyaslı CKD istehsalına keçidi nəzərdə tutur. Azərbaycanda avtomatlaşdırılmış kuzov qaynağı, sənaye boyama və yüksək dəqiqlikli yığım xətlərinin yaradılması Özbəkistan avtomobil sənayesinin flaqmanı olan UzAuto Motors-a Cənubi Qafqaz, Qara dəniz regionu və Avropa bazarlarına strateji çıxış imkanı verir. Eyni zamanda, Azərbaycan qeyri-neft sənayesinin inkişafını sürətləndirir, mühəndislik bacarıqlarını inkişaf etdirir və gələcək avtomobil komponentləri istehsalı üçün zəruri olan yerli təchizatçı şəbəkəsi qurur.
Bu sənaye sinerjisi hər iki istiqamətdə işləyir. Azərbaycan kapitalı və biznesi 36 milyondan çox əhalisi olan Özbəkistanın sürətlə böyüyən daxili bazarında fəal şəkildə yer qazanır. Özbəkistanda Azərbaycan şirkəti olan "Matanat A" tərəfindən inşa edilən böyük bir gips istehsalı zavodunun istifadəyə verilməsi, Orta Asiyada genişmiqyaslı infrastruktur və mənzil tikintisi fonunda Azərbaycanın istehsal təcrübəsinin necə tələb oluna biləcəyini nümayiş etdirir. Bu arada, Azərbaycanın kənd təsərrüfatı şirkəti "Gold Fresh Fruits" Özbəkistanın Namanqan bölgəsində 700 hektar ərazidə intensiv bağlar və soyuq zəncirli logistika sistemi yaratmaq üçün böyük bir layihənin ikinci mərhələsinə başlayıb. Layihəyə məhsul yığımından sonrakı kənd təsərrüfatı itkilərini azaltmaq və regional bazarlara yüksək keyfiyyətli üzvi məhsullar üçün etibarlı təchizat zənciri yaratmaq üçün nəzərdə tutulmuş müasir soyuducu və paylama qurğuları daxildir.
Oxşar transformasiya enerji və pərakəndə satış sektorlarında da baş verir və burada vurğu getdikcə daha yüksək gəlirli sahələrə yönəlir. SOCAR-ın Özbəkistanın pərakəndə yanacaq bazarına rəsmi olaraq daxil olması və "Özbəknefteqaz" ilə tərəfdaşlıq çərçivəsində müasir yanacaqdoldurma məntəqələrinin yaradılması əsasən hasilat modelindən beynəlxalq istehlakçı brendinin inkişafına keçidi simvolizə edir. Öz yanacaqdoldurma məntəqəsi modelini, elektrikli nəqliyyat vasitələrinin doldurulması infrastrukturunu və neft məhsullarını Orta Asiyanın ən çox əhalisi olan ölkəsinə genişləndirməklə SOCAR son istehlakçıya çıxış əldə edir, "Özbəknefteqaz" isə müasir yanacaq pərakəndə satışında təcrübəli tərəfdaş qazanır.
Bu çoxqatlı kommersiya genişlənməsi institusional kapital və strateji nəqliyyat infrastrukturu tərəfindən dəstəklənir. 500 milyon dollarlıq birgə Azərbaycan-Özbəkistan İnvestisiya Fondunun yaradılması sərhədyanı layihələrə uzunmüddətli kapitala çıxış imkanı verir, özəl sektor üçün riskləri azaldır və birgə təşəbbüslərin həyata keçirilməsini sürətləndirir. Bundan əlavə, bütün bu iqtisadi sistem Orta Dəhliz - Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu ilə əlaqələndirilir. Okeanlara birbaşa çıxışı olmayan ölkələrlə əhatə olunmuş quru yolu olmayan Özbəkistan üçün qlobal bazarlara ən səmərəli qərb yolu Azərbaycanın infrastrukturundan - əsasən Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanından və Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolundan keçir. Öz növbəsində, Azərbaycan Avrasiyanın əsas nəqliyyat və logistika mərkəzlərindən biri kimi statusunu möhkəmləndirir, tranzit axınlarını davamlı gəlir mənbəyinə çevirir.
Ümumiyyətlə, Azərbaycan və Özbəkistan arasındakı münasibətlərin tarixinin dərin kökləri var. Bu münasibətlərin bu günü qarşılıqlı hörmət, siyasi etimad və konkret birgə layihələrlə doludur. Gələcək isə daha da iddialı görünür. Bu gün Bakı və Daşkənd nəinki uzunmüddətli qardaşlıq ənənəsini davam etdirmək, həm də onu iki güclü, müstəqil və sürətlə inkişaf edən dövlət arasında müasir bir müttəfiqlik modelinə çevirmək imkanına malikdirlər. Və bəlkə də məhz buna görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Daşkəndə hazırkı səfəri Azərbaycan və Özbəkistanın artıq xüsusi yer tutduğu yeni türk məkanının formalaşması tarixində bir səhifə kimi qəbul edilməlidir.
Hicran Hüseynova,
Milli Məclisin komitə sədri, professor
