Son illərdə davamlı inkişaf və yaşıl iqtisadiyyat qlobal siyasətin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib. İqlim dəyişikliyi və təbii resurslardan istifadənin yaratdığı çağırışlar dövlətləri inkişaf prioritetlərinə yenidən baxmağa sövq edir. Bu gün enerji istehsalından şəhər idarəçiliyinə, sənaye proseslərindən gündəlik istehlak vərdişlərinə qədər bir çox sahədə daha səmərəli və ekoloji baxımdan məsuliyyətli həllər axtarılır. Bu transformasiyanın əsas hərəkətverici qüvvələrindən biri texnoloji yeniliklərdir. Rəqəmsal platformalar, yeni nəsil istehsal texnologiyaları və təmiz enerji həlləri həm iqtisadi inkişafın, həm də ətraf mühitin qorunmasının eyni vaxtda təmin olunmasına imkan verən mühüm alətlər kimi qiymətləndirilir.
Lakin eyni texnologiyalar fərqli ölkələrdə niyə fərqli nəticələr verir? Niyə bəzi cəmiyyətlərdə ekoloji yeniliklər gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilir, digərlərində isə yalnız layihə və proqram səviyyəsində qalır? Bu sual göstərir ki, davamlı inkişafı yalnız texniki imkanlarla izah etmək mümkün deyil.
Yaponiya bu baxımdan diqqətəlayiq nümunədir. Dünyanın ən inkişaf etmiş texnologiya mərkəzlərindən biri olsa da, ölkənin ekoloji uğurlarını yalnız mühəndislik nailiyyətləri ilə əlaqələndirmək düzgün olmazdı. Burada innovasiya ictimai davranış və məsuliyyət mədəniyyəti ilə tamamlanır. Texnologiya məqsəd deyil, insanların daha düzgün qərarlar qəbul etməsinə xidmət edən vasitə kimi qəbul edilir.
Bunu tullantıların idarə olunması kimi sadə görünən sahədə də müşahidə etmək mümkündür. Ən müasir çeşidləmə sistemi belə insanların gündəlik vərdişləri ilə dəstəklənmədikdə səmərəsini itirir. Əksinə, vətəndaş məsuliyyəti formalaşdıqda eyni infrastruktur daha yüksək nəticə verir. Deməli, ekoloji siyasətin uğuru təkcə qurulan sistemdən deyil, həmin sistemdən istifadə edən cəmiyyətin davranışından asılıdır.
Bu yanaşma Yaponiyada istehsal mədəniyyətində də öz əksini tapır. Burada geniş yayılan kaizen prinsipi inkişafın birdəfəlik islahatlardan deyil, kiçik, lakin davamlı təkmilləşdirmələrdən keçdiyini göstərir. İstehsal prosesində suya, enerjiyə və xammala qənaət etmək, lazımsız itkiləri azaltmaq və mövcud imkanlardan daha səmərəli istifadə etmək gündəlik idarəetmənin ayrılmaz hissəsidir. Ayrı-ayrılıqda böyük görünməyən bu dəyişikliklər uzun müddətdə həm iqtisadi, həm də ekoloji baxımdan ciddi nəticələr yaradır.
Müasir Yaponiyanın inkişaf strategiyasında mühüm yer tutan Society 5.0 konsepsiyası da eyni düşüncəni davam etdirir. Bu model rəqəmsal texnologiyaların və süni intellektin özlüyündə məqsəd olmadığını, onların insan rifahına və davamlı inkişafa xidmət etməli olduğunu ön plana çıxarır. Başqa sözlə, texnologiyanın dəyəri onun mürəkkəbliyində deyil, cəmiyyət üçün yaratdığı faydadadır.
Bəlkə də Yaponiyanın əsas üstünlüyü məhz burada görünür. Davamlı inkişaf texnologiya, idarəetmə və ictimai davranışın bir-birindən ayrı deyil, vahid sistem kimi fəaliyyət göstərdiyi zaman mümkün olur.
Texnoloji yeniliklərin effektivliyi əksər hallarda statistik göstəricilər əsasında qiymətləndirilir: resurs sərfiyyatında azalma, təkrar emalın artması, rəqəmsal həllərin müxtəlif sahələrdə tətbiqinin səviyyəsi və s. Əslində isə bu göstəricilər prosesin son mərhələsidir. Onların arxasında dayanan əsas amil resursların necə idarə olunmasıdır.
Yapon sənayesində ekoloji səmərəlilik mövcud istehsal proseslərinin necə təşkil olunmasınddan başlayır. İstehsalın hər mərhələsi ayrıca qiymətləndirilir, resurs itkisinə səbəb olan amillər müəyyənləşdirilir və onların aradan qaldırılması üzərində sistemli iş aparılır. Bu yanaşma müəssisələrə istehsalın keyfiyyətini qorumaqla yanaşı, daha az enerji, su və xammal sərfinə şərait yaradır. Bu yanaşma həm iqtisadi səmərəliliyi artırır, həm də ətraf mühitə düşən yükü azaldır.
Bu düşüncə məhsulların hazırlanmasına da təsir göstərir. Müasir ekodizayn yanaşması məhsulun yalnız funksionallığını deyil, bütün həyat dövrünü nəzərə alır. İstifadə olunacaq materiallardan başlayaraq təmir imkanlarına, ehtiyat hissələrinin əlçatanlığına və sonrakı emal prosesinə qədər bütün mərhələlər əvvəlcədən planlaşdırılır. Beləliklə, məhsulun keyfiyyəti onun nə qədər yeni görünməsi ilə deyil, nə qədər uzun müddət istifadə oluna bilməsi ilə ölçülür.
Son illərdə müxtəlif ölkələrdə geniş müzakirə olunan "təmir hüququ" (Right to Repair) təşəbbüsləri də eyni məntiqdən irəli gəlir. Məhsulların daha asan təmir edilməsi onların istifadə müddətini uzadır, elektron tullantıların həcmini azaldır və yeni resurslara tələbatı aşağı salır. Bu gün bir çox istehsalçı üçün uzunömürlülük artıq yalnız bazar üstünlüyü deyil, həm də ekoloji məsuliyyət göstəricisinə çevrilir.
Oxşar yanaşma şəhərlərin idarə edilməsində də müşahidə olunur. "Ağıllı şəhər" anlayışı təkcə rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi demək deyil. Onun əsas məqsədi məlumatlardan istifadə etməklə daha düzgün qərarlar qəbul etməkdir. Sensorlar enerji istehlakını izləyə, süni intellekt nəqliyyat axınını optimallaşdıra, rəqəmsal platformalar isə kommunal xidmətləri daha səmərəli əlaqələndirə bilər. Lakin bütün bunlar yalnız vətəndaşların məsuliyyətli iştirakı ilə real nəticə verir. Texnologiya düzgün davranışı əvəz etmir, onu daha effektiv edir.
Bu yanaşma iqtisadi nəzəriyyədə də öz təsdiqini tapır. Amerikalı iqtisadçı Elinor Ostrom göstərirdi ki, ortaq sərvətlərin qorunmasının əsas şərti yalnız hüquqi mexanizmlər deyil. Qarşılıqlı etimad, ictimai məsuliyyət və qəbul edilmiş davranış normaları olduqda cəmiyyətlər təbii resurslardan uzunmüddətli və səmərəli şəkildə istifadə edə bilirlər. Bu yanaşma davamlı inkişafın texnologiyadan daha geniş anlayış olduğunu göstərir.
Yaponiyanın təcrübəsi də eyni nəticəyə gətirir. Burada innovasiya yalnız laboratoriyalarda yaranmır. O, gündəlik davranış, idarəetmə mədəniyyəti və texnoloji həllərin bir-birini tamamladığı sistemin məhsuludur. Məhz buna görə ölkənin ekoloji uğurlarını yalnız müasir avadanlıqlarla izah etmək mümkün deyil. Bu uğurun əsasında cəmiyyətin formalaşdırdığı uzunmüddətli məsuliyyət mədəniyyəti dayanır.
Fuad Hüseynzadə
Bu yazı Qloballaşan Dünyaya İnteqrasiya İctimai Birliyinin Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirdiyi “Tullantıların idarə edilməsində Yaponiya təcrübəsinin təşviqi” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Yazıda qeyd olunan fikirlər müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.
