Ekspert: QR kod vasitəsilə məhsulun mənşəyini, sertifikatlarını və istehsal məlumatlarını yoxlamaq artıq alıcının öz əlində olacaq

İstehlakçının aldığı qida məhsulunun həqiqətən etiketdə yazıldığı kimi olub-olmaması uzun illərdir həm ərzaq təhlükəsizliyi, həm də istehlakçı hüquqlarının qorunması baxımından ən aktual məsələlərdən biri hesab olunur. Xüsusilə süd və ağartı məhsulları bazarında məhsulun mənşəyi, tərkibi və istehsal şəraiti barədə tam və dəqiq məlumatın əlçatan olmaması bəzən alıcının seçim hüququnu məhdudlaşdırır, bəzən isə saxtalaşdırılmış məhsulların dövriyyəsinə şərait yaradır. Bu baxımdan məhsulun yalnız keyfiyyətinin deyil, həm də istehsaldan satış rəfinə qədər keçdiyi yolun izlənilməsi müasir qida təhlükəsizliyi sistemlərinin əsas tələblərindən biri kimi qəbul edilir.

Məhz buna görə də Azərbaycan Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinin (AQTA) süd və ağartı məhsullarının məcburi etiketlənməsi və izlənilməsi sisteminə keçidi bazarda yeni nəzarət mərhələsinin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. Yeni yanaşma məhsulun qablaşdırılması ilə məhdudlaşmır, istehsal zəncirinin hər bir həlqəsini vahid rəqəmsal sistemdə birləşdirərək həm dövlət nəzarətini, həm də istehlakçının məlumat əldə etmək imkanlarını genişləndirir. Bu model sayəsində məhsulun mənşəyinin təsdiqlənməsi, saxtalaşdırma hallarının operativ aşkarlanması və riskli partiyaların qısa müddətdə dövriyyədən çıxarılması daha effektiv şəkildə həyata keçirilə biləcək.

Yeni sistem eyni zamanda, bazarda sağlam rəqabət mühitinin formalaşmasına da xidmət edir. Çünki keyfiyyət standartlarına əməl edən istehsalçılarla saxtalaşdırılmış və ya mənşəyi məlum olmayan məhsulları dövriyyəyə buraxan subyektlər arasında fərq daha aydın görünəcək. Beləliklə, etiket artıq təkcə məhsul haqqında məlumat daşıyan vasitə deyil, istehlakçı etimadını formalaşdıran, istehsalçının məsuliyyətini artıran və qida təhlükəsizliyini gücləndirən mühüm nəzarət alətinə çevrilir.

Mövzu ilə bağlı sağlam qida təbliğatçısı Asim Vəliyev “İki sahil”ə açıqlamasında yeni etiketləmə və rəqəmsal izlənilmə sisteminin bazarda şəffaflığın artırılması, saxtakarlığın qarşısının alınması və istehlakçıların daha məlumatlı seçim etməsi baxımından əhəmiyyətini dəyərləndirib.

O, bildirdi ki, AQTA-nın süd və ağartı məhsullarının məcburi etiketlənməsi və izlənilməsi sisteminə keçidi istehlakçı hüquqlarının qorunması və ərzaq təhlükəsizliyinin təmin edilməsi baxımından faydalı addımdır. Bu addım sadəcə qablaşdırma üzərindəki yazıları dəyişmir, bütövlükdə istehsaldan istehlaka qədər uzanan zəncir üzrə şəffaflıq yaradır. Yəni fermadan başlayaraq süfrəyə qədər gələn bütün mərhələlər nəzarət altına alınır.

İndiyə qədər bazarda ən böyük problemlərdən biri məlumat asimmetriyası idi. Yəni istehsalçı məhsulun tərkibində nə olduğunu dəqiq bilirdi, alıcı isə yalnız qablaşdırma üzərindəki parlaq şəkillərə və bəzən yanıldıcı adlara inanmağa məcbur qalırdı. AQTA-nın vahid etiketləmə və rəqəmsal izləmə standartı bu mənzərəni əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir.

Etiket artıq məhsulun kimliyini gizlətməyə imkan vermir

Ekspert qeyd etdi ki, ağartı sektorunda ən çox rast gəlinən saxtakarlıq halları kərə yağının, xamanın və ya pendirin tərkibindəki təbii süd yağının ucuz bitki yağları ilə əvəz edilməsidir. Etiketləmə tələbi sayəsində məhsulun tərkibində süd yağının əvəzedicisi varsa, bu, məhsulun adında açıq şəkildə göstərilməlidir.

Süd məhsulları listeriya, salmonella və E.coli kimi təhlükəli patogenlərin çoxalması üçün əlverişli mühit hesab olunur. Rəqəmsal etiketləmə sistemi məhsulun harada emal edildiyini və hansı partiyaya aid olduğunu dərhal müəyyən etməyə imkan verir. Hər hansı mikrobioloji çirklənmə baş verdikdə, Agentlik həmin partiyanı market rəflərindən qısa müddətdə geri toplaya bilir. Eyni zamanda, mənşəyi bilinməyən, antisanitar şəraitdə istehsal olunan və markalanmayan kustar ağartı məhsullarının rəsmi satış şəbəkələrinə daxil olmasının qarşısı alınır.

Rəqəmsal izləmə saxtakarlığın izini gizlətmir

A.Vəliyev vurğuladı ki, etiketləmə sadəcə kağız parçası deyil, rəqəmsal bazaya inteqrasiya olunmuş identifikasiya kodudur. Bu sistemin saxtakarlıqla mübarizədə effektivliyi üç əsas mexanizmə əsaslanır.

Birinci mexanizm mənşəyin izlənilməsidir. Əgər müəssisə 1 ton süd tədarük edibsə, texnoloji normativlərə əsasən həmin süddən maksimum nə qədər pendir və ya kərə yağı istehsal edilə biləcəyi məlumdur. Rəqəmsal etiket sistemi sayəsində istifadə olunan xammalın həcmi ilə satışa çıxarılan hazır məhsulun həcmi üst-üstə düşməlidir. Əgər müəssisə 1 ton süddən 5 ton kərə yağı üçün etiket almağa cəhd edərsə, sistem avtomatik olaraq uyğunsuzluğu müəyyən edəcək.

İkinci mexanizm nəzarət prosesinin operativliyidir. AQTA müfəttişləri marketlərdən nümunə götürərkən etiketdəki QR kodu skan etməklə məhsulun laborator analizlərinin nəticələrinə, sertifikatlarına və istehsal şəraitinə dərhal çıxış əldə edə bilirlər.

Üçüncü mexanizm isə istehlakçı nəzarətidir. Alıcılar mobil tətbiqlər vasitəsilə məhsulun üzərindəki kodu skan edərək onun həqiqətən qeydiyyatdan keçmiş rəsmi müəssisədə istehsal olunub-olunmadığını, yoxsa saxta ştrix-kodla dövriyyəyə buraxıldığını yerindəcə yoxlaya biləcəklər.

Məhsulun həqiqəti qablaşdırmanın arxa tərəfində yazılır

Ekspertin sözlərinə görə, bir istehlakçı olaraq marketdə ağartı məhsulu seçərkən məhsulun ön tərəfindəki marketinq şüarlarına deyil, arxa hissədə yerləşdirilmiş rəsmi etiketə diqqət yetirməliyik. Tərkib hissələri həmişə miqdarına görə çoxdan aza doğru sıralanır. Təbii süd məhsulunda tərkibdə əsasən yalnız steril süd, maya və lazım gəldikdə duz olmalıdır.

Əgər kərə yağı və ya xamanın tərkibində bitki mənşəli piylər, hidrogenləşdirilmiş yağlar, emulqatorlar, konservantlar və digər əvəzedici komponentlər göstərilibsə, bu artıq klassik süd məhsulu deyil, əvəzlənmiş məhsuldur.

Etiketdə yalnız "yağlılıq 82,5 faiz" yazılması kifayət etmir. Burada "süd yağının kütlə payı" ifadəsinə də diqqət yetirmək lazımdır. Kərə yağında süd yağının payı minimum 82,5 faiz və ya 72,5 faiz olmalıdır. Əgər bu göstəricinin müəyyən hissəsi bitki yağı hesabına formalaşıbsa, həmin məhsul "kərə yağı" adı altında satışa çıxarıla bilməz.

Doğru saxlanılmayan məhsul təhlükəsizliyini itirə bilər

A.Vəliyev sonda diqqətə çatdırdı ki, süd məhsulları təbii olaraq laktoza və kazein zülalı ehtiva edir. Laktoza dözümsüzlüyü olan şəxslər etiketdə "laktozasız" qeydinin olub-olmamasına, kazein allergiyası olanlar isə zülal tərkibinə xüsusi diqqət yetirməlidirlər.

Ağartı məhsulu marketdən alındıqdan sonra maksimum bir saat ərzində soyuducuya yerləşdirilməlidir. Açılmış məhsullar isə öz etiketli qabında və ya hermetik şüşə qabda saxlanmalıdır ki, soyuducudakı digər qoxuları və mikrobioloji floranı özünə hopdurmasın.

Nigar Orucova, “İki sahil”