Prezident İlham Əliyevin Naxçıvanda Azərbaycan Televiziyasına verdiyi müsahibə ilk baxışda muxtar respublikanın sosial-iqtisadi inkişafı, enerji təminatı və infrastruktur layihələri haqqında geniş məlumat kimi görünür. Lakin müsahibədə səslənən ayrı-ayrı fikirlər bir araya gətirildikdə daha geniş geosiyasi mənzərə ortaya çıxır: Naxçıvan yalnız Azərbaycanın xüsusi coğrafi mövqeyə malik regionu deyil, Cənubi Qafqazın, Türkiyə ilə Azərbaycanın quru bağlantısının və daha geniş Avrasiya nəqliyyat sisteminin mühüm halqasıdır.
Bu baxışın mərkəzində coğrafiya dayanır.
Naxçıvan Azərbaycanın əsas hissəsindən ayrı yerləşir, lakin eyni zamanda Türkiyə və İranla birbaşa sərhədlərə malikdir. Bu xüsusiyyət bir tərəfdən onun tarixən üzləşdiyi nəqliyyat və təhlükəsizlik məhdudiyyətlərini müəyyənləşdirib, digər tərəfdən isə regiondakı geosiyasi proseslər baxımından ona xüsusi əhəmiyyət qazandırıb. Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında quru bağlantısının yaradılması bu coğrafi xüsusiyyəti yeni strateji məzmuna çevirəcək.
Məhz buna görə müsahibədə Zəngəzur dəhlizi məsələsinə geniş yer ayrılır. Burada söhbət yalnız iki Azərbaycan ərazisini birləşdirən avtomobil və dəmir yolundan getmir. Prezidentin təqdim etdiyi yanaşmada bu xətt daha böyük nəqliyyat, enerji və kommunikasiya sisteminin bir hissəsi kimi nəzərdən keçirilir.
Bu bağlantı formalaşdıqdan sonra Naxçıvan Azərbaycanın əsas hissəsi ilə quru əlaqəsini bərpa etməklə yanaşı, Türkiyə istiqamətində birbaşa quru bağlantısını da gücləndirəcək. Digər istiqamətdə isə İran üzərindən Yaxın Şərq və Fars körfəzi coğrafiyasına çıxış imkanlarını genişləndirəcək. Beləliklə, Naxçıvanın coğrafi əhəmiyyəti onun ərazisinin ölçüsündən qat-qat böyük bir funksiyaya çevriləcək.
Bu mənzərədə Türk dünyası ayrıca diqqət çəkir.
Naxçıvanın Azərbaycanla Türkiyə arasında quru bağlantısının mərkəzində yerləşməsi onu Türk Dövlətləri Təşkilatının üzv və müşahidəçi ölkələri arasında nəqliyyat və iqtisadi əlaqələrin genişlənməsi baxımından mühüm mövqeyə gətirəcək. Azərbaycan ərazisindən keçən Şərq-Qərb marşrutlarının inkişafı Mərkəzi Asiyanın türk dövlətlərinin Türkiyə və Avropa bazarlarına çıxış imkanlarını daha da genişləndirəcək.
Bu baxımdan Zəngəzur dəhlizinin əhəmiyyəti yalnız Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri çərçivəsində qiymətləndirilə bilməz. Dəhlizin işlək vəziyyətə gəlməsi Mərkəzi Asiyadan Xəzər dənizi vasitəsilə Azərbaycana, oradan Naxçıvan və Türkiyə istiqamətinə uzanan daha geniş bağlantılar sisteminin formalaşmasını təmin edəcək.
Eyni zamanda bu xətt Türk dünyasının müxtəlif coğrafi hissələri arasında iqtisadi əlaqələrin dərinləşməsinə xidmət edəcək. Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Qırğızıstan və digər türk coğrafiyalarının Avropa və Türkiyə bazarlarına çıxışında Azərbaycanın nəqliyyat mövqeyi daha da əhəmiyyətli olacaq.
Burada "Turan" anlayışı da daha çox tarixi-mədəni və geosiyasi konsepsiya kimi gündəmə gəlir. Bu anlayışın praktiki məzmunu ilk növbədə real nəqliyyat xətlərindən, ticarət əlaqələrindən, enerji layihələrindən, rəqəmsal kommunikasiyalardan və qarşılıqlı investisiyalardan keçir.
Başqa sözlə, Türk dünyasının inteqrasiyasının ən real forması iqtisadi və logistika bağlantılarının genişlənməsidir. Bakıdan Naxçıvana, oradan Türkiyəyə uzanan bağlantı Mərkəzi Asiyadan gələn marşrutlarla daha sıx birləşdikcə, Türk dövlətləri arasında fiziki əlaqələrin yeni mərhələsi formalaşacaq.
Müsahibədə enerji məsələsinə verilən diqqət də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Naxçıvanda Günəş və su elektrik stansiyalarının yaradılması, enerji saxlanc sistemlərinin qurulması və gələcəkdə elektrik enerjisinin ixrac edilməsi ilə bağlı planlar regionun enerji xəritəsində yeni imkanlar yaradacaq. Prezident Naxçıvanın enerji istehsalının əhəmiyyətli dərəcədə artırılmasının mümkün olduğunu bildirir və Türkiyə, İran, daha sonra isə Avropa istiqamətində ixrac imkanlarının genişləndirilməsini qeyd edir.
Enerji ilə nəqliyyatın bir-birini tamamlaması burada mühüm məqamdır. Zəngəzur istiqamətində dəmir yolu və avtomobil yolu ilə yanaşı elektrik xətləri və fiber-optik kabellər də qurulduqda, ortaya çoxfunksiyalı regional bağlantı dəhlizi çıxacaq. Bu isə Naxçıvanın əhəmiyyətini sadəcə tranzit məntəqəsi olmaqdan daha geniş səviyyəyə qaldıracaq.
Eyni zamanda Mərkəzi Asiyanın enerji resurslarının qərb istiqamətində daşınması, Azərbaycanın enerji ixrac imkanları və Türkiyənin tranzit mövqeyi bir-biri ilə daha sıx əlaqələnəcək. Beləliklə, Türk dövlətləri arasında inteqrasiya yalnız yük və sərnişin daşınması ilə məhdudlaşmayacaq, enerji və rəqəmsal infrastruktur sahələrini də əhatə edəcək.
Dünya maraqları məsələsi də məhz burada ortaya çıxır.
Bu gün qlobal siyasətdə nəqliyyat dəhlizləri yalnız iqtisadi layihələr deyil. Onlar dövlətlərin ticarət marşrutlarını şaxələndirməsi, enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və geoiqtisadi təsir imkanlarının genişləndirilməsi baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Son illərdə baş verən geosiyasi dəyişikliklər alternativ marşrutlara marağı daha da artırıb.
Avropa üçün enerji və logistika mənbələrinin şaxələndirilməsi, Türkiyə üçün Şərq-Qərb bağlantısında rolunun gücləndirilməsi, Mərkəzi Asiya dövlətləri üçün qərb bazarlarına çıxışın genişləndirilməsi, Azərbaycan üçün isə tranzit və enerji mərkəzi kimi mövqeyinin möhkəmləndirilməsi eyni layihələr ətrafında ortaq maraqlar formalaşdırır.
Bu mənzərədə Naxçıvanın rolu xüsusi olacaq.
Naxçıvanın Türkiyə ilə birbaşa sərhədi onu Türk dünyasının qərb istiqamətindəki əsas coğrafi bağlantı nöqtələrindən birinə çevirir. Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında bağlantının bərpası isə bu mövqeyi daha da strateji baxımdan gücləndirəcək.
Müsahibədə Zəngəzur dəhlizinin Şərq-Qərb nəqliyyat dəhlizinin bir qolu olmaqla yanaşı, Şimal-Cənub marşrutunun da alternativ istiqamətlərindən birinə çevrilə biləcəyi bildirilir. Bu isə Naxçıvanın eyni vaxtda müxtəlif geoiqtisadi istiqamətləri birləşdirən qovşaq kimi nəzərdən keçirildiyini göstərir.
İranın da bu mənzərədə ayrıca rolu var. Naxçıvanın İranla sərhədi və Culfa üzərindən dəmir yolu bağlantısı Zəngəzur dəhlizinin gələcəkdə İran ərazisi ilə daha geniş nəqliyyat sisteminə bağlanmasına imkan yaradır. Beləliklə, Naxçıvan bir tərəfdən Türkiyə və Avropa istiqamətinə, digər tərəfdən İran və Fars körfəzi istiqamətinə çıxış verən məntəqə kimi çıxış edəcək.
Bu çoxistiqamətli coğrafiya Naxçıvanın əhəmiyyətini artıran əsas amillərdən biridir.
Lakin böyük geosiyasi imkanlarla yanaşı, bu layihələrin reallaşması regional razılaşmalardan və müxtəlif ölkələrin maraqlarının uzlaşdırılmasından da asılıdır. Ermənistan ərazisində nəqliyyat və enerji infrastrukturunun yaradılması, Türkiyə və İranla əlaqələrin inkişafı, Avropa və digər beynəlxalq aktorların layihələrdə iştirakı, həmçinin Avrasiyada formalaşan alternativ marşrutlar Naxçıvanın gələcək roluna təsir göstərəcək.
Müsahibədə Avropa İttifaqının Naxçıvan dəmir yoluna maraq göstərməsi və beynəlxalq konsorsiumların mümkün iştirakına açıq münasibət bildirilməsi də bu baxımdan diqqət çəkir. Prezidentin mövqeyinə görə, beynəlxalq investorların iştirakı mümkündür, lakin Azərbaycanın nəzarətinin qorunması əsas şərtlərdən biridir.
Naxçıvanın iqtisadi inkişafı ilə bağlı səsləndirilən digər layihələr də bu geosiyasi mənzərənin daxili dayaqlarıdır. Sənaye Parkının yaradılması, yeni iş yerlərinin açılması, kənd təsərrüfatının inkişafı, suvarma layihələri, turizm infrastrukturu, yolların və ictimai nəqliyyatın yenilənməsi bölgənin tranzit imkanlarından yaranacaq iqtisadi fəaliyyətin daxili bazasını formalaşdıracaq.
Çünki tranzit dəhlizinin əhəmiyyəti yalnız onun üzərindən nə qədər yük keçməsi ilə ölçülmür. Əsas məsələ həmin tranzitin ətrafında nə qədər istehsal, logistika, xidmət, ticarət və investisiya fəaliyyəti yaranmasıdır.
Türk dünyasının inteqrasiyası baxımından da eyni prinsip keçərlidir. Əgər nəqliyyat bağlantıları ilə yanaşı investisiya, enerji, rəqəmsal texnologiyalar, təhsil, turizm və ticarət əlaqələri də dərinləşərsə, Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlığın praktiki məzmunu daha da artacaq.
Bu proses "Turan" ideyasının da real iqtisadi və geosiyasi məzmun qazanmasına xidmət edəcək. Burada söhbət vahid siyasi dövlət modelindən deyil, ortaq tarix və dil yaxınlığı olan dövlətlər arasında daha sıx iqtisadi, nəqliyyat və strateji əməkdaşlıq məkanının formalaşmasından gedir.
Belə bir perspektivdə Azərbaycan mühüm mərkəzi mövqedə dayanır. Ölkənin Xəzər dənizi ilə Türkiyə arasında yerləşməsi, Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında bağlantılarda iştirak etməsi və Naxçıvan vasitəsilə Türkiyə ilə əlavə quru bağlantısının yaranması Azərbaycanın Türk dünyası daxilində logistika və enerji əlaqələrində rolunu əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirəcək.
Naxçıvan isə bu sistemin ən mühüm strateji qovşaqlarından birinə çevriləcək.
Bu səbəbdən İlham Əliyevin Naxçıvandakı müsahibəsini yalnız bir regionun inkişaf proqramı kimi oxumaq kifayət etmir. Müsahibədə Naxçıvanın gələcəyi Azərbaycanın regional bağlantılar strategiyası, enerji siyasəti və Türk dünyası ilə genişlənən əlaqələr kontekstində təqdim olunur.
Bu strategiyanın reallaşması halında Naxçıvanın funksiyası dəyişəcək: coğrafi baxımdan təcrid olunmuş ərazi obrazından çıxaraq Azərbaycanı Türkiyə, İran və daha geniş Türk dünyası ilə birləşdirən çoxfunksiyalı geosiyasi və iqtisadi qovşağa çevriləcək.
Daha geniş perspektivdə isə məsələ yalnız Naxçıvanın taleyindən ibarət deyil. Söhbət Xəzərdən Anadoluya, Mərkəzi Asiyadan Avropaya uzanan yeni iqtisadi və nəqliyyat məkanının formalaşmasından gedir. Bu məkanın hansı sürətlə və hansı formatda yaranacağı regiondakı siyasi qərarlardan, iqtisadi maraqlardan və dövlətlərarası əməkdaşlığın dərinliyindən asılı olacaq.
Naxçıvanın gələcəyi də məhz bu böyük xəritənin içərisində formalaşacaq.
Nəqliyyat, enerji və rəqəmsal bağlantılar paralel şəkildə inkişaf etdirildikcə, Türk dövlətləri arasında coğrafi məsafələrin iqtisadi və strateji baxımdan əhəmiyyəti azalacaq. Bu halda Naxçıvan yalnız Azərbaycanın əsas hissəsi ilə birləşən ərazi deyil, Türk dünyasının qərbə açılan əsas qapılarından biri kimi daha böyük rol qazanacaq.
Beləliklə, müsahibədə səslənən fikirlərin geniş geosiyasi oxunuşunda əsas məqam Naxçıvanın regional inkişafından daha böyükdür: Azərbaycanın qarşısında dayanan məqsədlərdən biri müxtəlif nəqliyyat, enerji və kommunikasiya xətlərini bir sistemdə birləşdirərək ölkənin geoiqtisadi rolunu artırmaq, eyni zamanda Türk dünyası ilə əlaqələrin praktiki əsaslarını genişləndirməkdir.
Bu proses uğurla inkişaf etdirildikcə, "Turan" anlayışı da yalnız tarixi və mədəni yaxınlığı ifadə edən konsepsiya kimi deyil, real iqtisadi əlaqələr, nəqliyyat marşrutları, enerji əməkdaşlığı və qarşılıqlı investisiyalarla möhkəmlənən daha geniş əməkdaşlıq məkanının ifadəsinə çevriləcək.
Naxçıvanın geosiyasi çəkisinin artması da məhz tarixi kökləri daha qədimə gedən, milli kimlik və Türk dünyası ilə bağlılığı özündə birləşdirən daha böyük prosesin mühüm hissəsi kimi qiymətləndiriləcəyinə əminəm.

Cavid  İsmayıl,
İqtisadcı alim, hüquqşunas, "Turan Araşdırma Mərkəzi" İB-nin sədri