Dövlət və hüquq nəzəriyyəsində suverenlik təkcə quru sərhədlərinin bəyannamə xarakterli mövcudluğu və ya beynəlxalq təşkilatlarda təmsilçilik hüququ ilə ölçülmür. Suverenlik – milli iradənin, siyasi və iqtisadi qərarvermə mexanizmlərinin, mütləq yurisdiksiyanın və təhlükəsizlik arxitekturasının dövlətin beynəlxalq səviyyədə tanınmış hər bir qarış torpağında qeyd-şərtsiz və kənar müdaxilə olmadan həyata keçirilməsidir. Müstəqil Azərbaycan Respublikasının otuz illik inkişaf tarixinin ən ali, ən taleyüklü və fəlsəfi missiyası məhz bu mütləq suverenliyin bərpası olmuşdur. 2023-cü il sentyabrın 19-20-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Qarabağ iqtisadi rayonunda həyata keçirdiyi və cəmi 23 saat davam edən antiterror tədbirləri bu uzunmüddətli, mürəkkəb və şanlı mübarizənin yekun, həlledici, tarix yazan mərhələsidir.
Məhz bu nailiyyətin konseptual, siyasi və mənəvi müstəvidə əbədiləşdirilməsi, gələcək nəsillərə dövlətçilik kodlarının ötürülməsi məqsədilə Prezident İlham Əliyevin 19 sentyabr 2024-cü ildə imzaladığı Sərəncamla 20 Sentyabr – Dövlət Suverenliyi Günü olaraq təsis edildi. Bu gün sadəcə təqvim üzərində bir bayram deyil, bütöv bir xalqın qürurunun, qanunun aliliyinin, regionda yaranmış yeni arxitekturanın və qlobal səhnədəki Azərbaycan amilinin təntənəsidir.
Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində hüququn aliliyi tez-tez böyük güclərin maraqlarının kölgəsində qalır. Otuz ilə yaxın bir müddət ərzində beynəlxalq təşkilatların, xüsusən də BMT Təhlükəsizlik Şurasının kağız üzərində qalan qətnamələrinin icrasını Azərbaycan heç bir xarici hərbi müdaxilə olmadan, öz milli resursları və hərbi-siyasi qüdrəti hesabına təmin etdi. Lakin 2020-ci il Vətən müharibəsindən sonra yaranmış postmünaqişə reallıqlarında Ermənistan və bəzi xarici havadarlar tərəfindən dəstəklənən qanunsuz silahlı birləşmələrin Qarabağ ərazisində – "boz zona"da mövcudluğunu qoruyub saxlaması dövlətin təməl prinsiplərinə, xüsusən də mütləq suverenlik fəlsəfəsinə açıq təhdid idi. Dövlət daxilində nəzarətsiz hərbi infrastrukturun və "ikili hakimiyyət" illüziyasının mövcudluğu klassik dövlətçilik ənənələrinə kökündən ziddir.
19 sentyabr 2023-cü ildə başlayan lokal xarakterli antiterror tədbirləri beynəlxalq humanitar hüququn ən nadir, cərrahi dəqiqliklə icra edilmiş nümunələrindən biri kimi qlobal hərb və siyasət tarixinə həkk olundu. Mülki əhaliyə, infrastruktura və mülki obyektlərə zərər vurmadan həyata keçirilən bu qısamüddətli əməliyyatla qanunsuz xunta rejiminin hərbi maşını tamamilə iflic edildi, separatizmin kökü kəsildi. Azərbaycan bununla nəinki öz ərazisindəki bölücülüyü məhv etdi, həm də Xankəndidə, Xocalıda, Ağdərədə, Xocavənddə və Əsgəranda dövlət bayrağını ucaltdı. Bununla da, konstitusiya quruluşu tam bərpa edildi və Azərbaycanın mütləq suveren arxitekturası qüsursuz şəkildə tamamlandı.
Dövlət suverenliyinin mütləq şəkildə bərpası Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemindəki mövqeyini, hərəkət trayektoriyasını və xarici siyasət davranışını kökündən dəyişdi. Tarixən böyük güclərin rəqabət meydanı olan Cənubi Qafqazda Azərbaycan qlobal təsir imkanlarına və mürəkkəb geostrateji manevr qabiliyyətinə malik fəal subyektə – klassik "orta güc" mərkəzinə çevirdi. Siyasi nəzəriyyədə "orta güc" dövlətlər yalnız müşahidəçi statusu ilə kifayətlənmir; onlar regional sabitliyin fundamental qarantı qismində çıxış edir, hegemon aktorların diktəsini rədd edərək müstəqil balanslaşdırma siyasəti yürüdür və yeni qlobal gündəlik müəyyənləşdirirlər.
Ərazi bütövlüyünü təmin etmiş Azərbaycan, illərlə böyük dövlətlərin təzyiq və manipulyasiya aləti olan "Qarabağ kartı"nı birdəfəlik məhv etdi. Tam və şəksiz suverenlik Azərbaycan diplomatiyasına xarici müdaxilələri beşikdəcə zərərsizləşdirmək, milli maraqlara əsaslanan fəal, bəzən hücum xarakterli xarici siyasət kursu həyata keçirmək üçün unikal immunitet yaratdı. Bu gün Cənubi Qafqazda sülh və sabitlik gündəliyi artıq kənardan gələn, regionun reallıqlarına yad olan reseptlərlə deyil, məhz Azərbaycanın masaya qoyduğu ədalətli, beynəlxalq hüquqa əsaslanan şərtlər daxilində formalaşır və irəliləyir.
Qloballaşma proseslərinin sərhədləri aşdığı, beynəlxalq miqrasiya dalğalarının və transmilli cinayətkarlığın milli dövlətlərin daxili təhlükəsizliyi üçün ciddi risklər yaratdığı müasir dövrdə dövlət suverenliyinin əhəmiyyəti qat-qat artır. Azərbaycan suverenliyini tam bərpa etməklə yalnız öz siyasi taleyini deyil, həm də geniş coğrafiyada təhlükəsizlik mühitini xilas etdi. Sərhədlərinə mütləq nəzarəti bərpa edən rəsmi Bakı beynəlxalq terrorizmə, qeyri-qanuni miqrasiyaya, narkotrafikə və silah qaçaqmalçılığına qarşı regionda keçilməz bir geostrateji sədd, "dövlət qalxanı" formalaşdırdı.
Otuz il ərzində qlobal nəzarətdən kənarda qalmış və transmilli cinayətkar şəbəkələrin logistik mərkəzinə çevrilmiş qanunsuz zonaların bir günün içində dövlət yurisdiksiyasına qaytarılması təkcə Azərbaycanın deyil, qlobal təhlükəsizlik və miqrasiya idarəçiliyi arxitekturasının uğurudur. Təcrübə göstərir ki, qloballaşmanın mənfi fəsadlarını və asimmetrik təhdidləri yalnız tam suveren, sərhədlərini şübhəsiz qorumaq iqtidarında olan və qanunun aliliyini hər qarış torpağında təmin edən güclü dövlət mexanizmləri dəf edə bilər.
İyirmi birinci əsrin təməl prinsiplərindən biri budur ki, qlobal geoiqtisadi layihələrin və beynəlxalq tranzit kəmərlərinin təhlükəsizliyi dövlət suverenliyindən ayrı təsəvvür edilə bilməz. Beynəlxalq logistika zəncirləri və irihəcmli kapital axınları yalnız tam təhlükəsiz, siyasi riski sıfıra endirilmiş və hüquqi bazası mütləq olan ərazilərdən keçir. Qarabağda nəzarətin tam bərpası qitələrarası ticarətin onurğa sütununu təşkil edəcək Şərqlə Qərbi birləşdirən strateji nəqliyyat marşrutlarının, xüsusilə Orta Dəhlizin (Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu) inkişafına əvəzolunmaz dinamika qazandırıb.
Azərbaycan bu gün qlobal sülh və infrastruktur təşəbbüslərinin, xüsusən də Zəngəzur dəhlizi (TRIPP) formatlı mürəkkəb kommunikasiya xətlərinin şəksiz mərkəzi aktorudur. Xüsusilə bu geosiyasi mənzərədə Naxçıvanın strateji rolunun daha da aktuallaşması, gələcəkdə Zəngəzur dəhlizi kimi regional blokadaları yara biləcək meqalayihələrin reallaşması Azərbaycanı Avrasiyanın əvəzedilməz geoiqtisadi qovşağına çevirir. Avropa və Asiya bazarları arasında hərəkət edən milyardlarla dollarlıq yüklərin hərəkət təhlükəsizliyi bu gün məhz suveren Azərbaycan iradəsinin zəmanəti altındadır.
Suverenliyini tam bərpa etmiş, öz torpağında yad ünsürləri təmizləmiş Azərbaycanın regional vizyonu və strateji hədəfləri artıq Cənubi Qafqazın hüdudlarına sığmır. Bu tarixi qələbədən yaranan siyasi özgüvən, Azərbaycanın Türk dünyası miqyasında vahid inteqrasiya proseslərindəki strateji moderatorluğunu, liderliyini daha da gücləndirir. Tam suverenliyin təminindən sonra Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə münasibətlərini sıradan əməkdaşlıq çərçivəsindən çıxararaq keyfiyyətcə yeni – strateji müttəfiqlik və dərin inteqrasiya səviyyəsinə qaldırması tarixi qanunauyğunluqdur. Xüsusilə qlobal təlatümlər fonunda formalaşmaqda olan Bakı–Daşkənd oxu bu yeni arxitekturanın ən dayanıqlı sütunlarından biridir. Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) çərçivəsində sürətlə dərinləşən hərbi, siyasi, makroiqtisadi və mədəni əməkdaşlıq mexanizmləri məhz öz daxili problemlərini təkbaşına və qətiyyətlə həll etmiş, ərazi bütövlüyünü tam təmin etmiş qüdrətli Azərbaycan modelindən güc alır. Bu gün suveren Azərbaycan təkcə Cənubi Qafqazda deyil, geniş Avrasiya coğrafiyasında mədəni-siyasi inteqrasiyanın və ortaq türk təhlükəsizlik çətirinin əsas memarlarındandır.
Uzun illər ərzində adı ərazi münaqişəsi və müharibə ilə yanaşı hallanan bir dövlətin bu səhifəni öz hərbi-siyasi iradəsi ilə həmişəlik bağlayaraq dünyanın diqqətini qlobal quruculuq, ekologiya və sülh məsələlərinə yönəltməsi unikal diplomatik paradiqmadır. Ərazilərində onilliklər boyu davam edən eko-terrorizmə və təbii sərvətlərin amansızcasına istismarına birdəfəlik son qoyan mütləq suveren qərarlar ölkəmizi qısa müddətdə yaşıl enerji keçidinin və qlobal iqlim siyasətinin mərkəzinə çevirib. COP29 (BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasının Tərəflər Konfransının 29-cu sessiyası) kimi planetar miqyaslı tədbirə ev sahibliyi etmək hüququnun məhz antiterror tədbirlərindən dərhal sonra, beynəlxalq konsensusla əldə edilməsi, əslində dünya birliyinin Azərbaycanın "orta güc" statusuna, onun beynəlxalq hüquqa sadiqliyinə duyduğu rəsmi ehtiramın və güvənin təzahürüdür.
Azərbaycan beynəlxalq platformalardan istifadə edərək dünyaya təkcə karbon emissiyalarının azaldılması və ya texnoloji innovasiyalar barədə mesajlar vermir; o, daha fundamental humanitar təşəbbüslərlə – məsələn, COP Atəşkəsi (COP Truce) kimi unikal sülh çağırışları ilə çıxış edir. Ərazilərini işğaldan təmizləmiş, öz müqəddəratını özü həll etmiş, hərbi gücünü yalnız ədalətin bərpası üçün istifadə etmiş bir dövlətin bu gün bütün dünyaya, xüsusən də aktiv münaqişə tərəflərinə sülh, qlobal həmrəylik və ekoloji məsuliyyət dərsi keçməsi müasir beynəlxalq münasibətlərdə yüksək əxlaqi-siyasi liderliyin təcəssümüdür.
20 Sentyabr – Dövlət Suverenliyi Günü bərpa edilmiş qədim yurd yerlərinə, təhqir edilmiş milli-mədəni irsə və Qarabağın simasında bütün Azərbaycana həyatın, yəni Böyük Qayıdışın təntənəsidir. Xankəndidə elmi və akademik fikrin mərkəzi olan Qarabağ Universitetinin fəaliyyətə başlaması, Şuşada ən mötəbər beynəlxalq konfransların keçirilməsi, işğaldan azad edilmiş bütün ərazilərdə ən innovativ şəhərsalma prinsiplərinin – "Ağıllı kənd" və "Ağıllı şəhər" konsepsiyalarının tətbiqi dağıdılmış, minalanmış coğrafiyada milli dövlətçilik ruhunun, quruculuq əzminin ən böyük dirçəliş manifestidir.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin dəmir məntiqə əsaslanan strateji baxışı, illərlə formalaşdırılmış siyasi iradəsi, xalqla iqtidar arasındakı sarsılmaz birlik, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin təkrarsız peşəkarlığı sayəsində qazanılan bu nailiyyət müasir dövlətçilik tariximizin mütləq, şərtsiz zirvəsidir. 20 Sentyabr sadəcə keçmişə, artıq xatirəyə çevrilmiş bir münaqişəyə aid tarixi xronika deyil. O, Azərbaycanın gələcək onilliklər, bəlkə də əsrlər boyu qlobal miqyasda dik başla, kiminsə iradəsindən asılı olmayan müstəqil qərarlarla, innovativ iqtisadiyyat və sarsılmaz suveren iradə ilə mövcud olacağının konseptual, sarsılmaz bünövrəsidir. Məhz bu möhkəm bünövrə üzərində Azərbaycan bu gün beynəlxalq sistemin passiv izləyicisi kimi deyil, qlobal proseslərə yön verən, "orta güc" standartlarını müəyyənləşdirən qüdrətli və gələcəyə inamla baxan bir dövlət kimi yeni, şanlı tarix yazmaqda davam edir.
Nazlı Yaqubova
Naxçıvan Dövlət Universitetinin Beynəlxalq münasibətlər kafedrasının müəllimi
