Oktyabrın 8-də Türkmənistanın Türkmənbaşı şəhərindəki “Avaza” Kompleksində Azərbaycan Respublikası və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının 8-ci Məşvərət görüşü keçirildi. Bu toplantı Azərbaycanın formata tamhüquqlu üzv kimi qatıldığı ilk illik görüşlərdən biri oldu. Prezident İlham Əliyevin çıxışı bu baxımdan həm bir illik nəticələrin yekunu, həm də növbəti dövrün əməkdaşlıq xəritəsi kimi səsləndi. Dövlət başçısı çıxışına ev sahibinə təşəkkürlə başladı. O, qardaş Türkmənistanda, “gözəl Avazada” olmaqdan məmnunluq duyduğunu bildirdi və görüşün ənənəvi səmimiyyət mühitində keçdiyini vurğuladı.

Çıxışın ilk mühüm məqamı Azərbaycanın Mərkəzi Asiya formatındakı statusu ilə bağlı idi. Prezident xatırlatdı ki, keçən ilin noyabrında ölkəmiz bu məşvərət formatının tamhüquqlu üzvü oldu və bu tarixi qərar yekdilliklə dəstəkləndi. O, qərarın verilməsində Türkmənistanın və şəxsən Prezident Qurbanqulu Berdiməhəmmədovun rolunu ayrıca qeyd etdi. Türkmənistan lideri ötən ilin avqustunda məhz Avazada Azərbaycanın bu formatda tam hüquqlu iştirakı təşəbbüsü ilə çıxış etmişdi. Beləliklə, bir il əvvəl irəli sürülmüş ideya ilə onun reallaşdığı məkan eyni coğrafiyada, Xəzərin sahilində yenidən bir araya gəldi. Təsadüfi deyil ki, Azərbaycan–Türkmənistan münasibətlərinin dinamik inkişafına da çıxışda geniş yer verildi. Ötən ildən bəri ən yüksək səviyyədə beş qarşılıqlı səfərin keçirilməsi siyasi dialoqun intensivliyini və əlaqələri daha da möhkəmləndirmək üçün qarşılıqlı iradəni göstərir.

Prezident İlham Əliyevin əsas tezislərindən biri bu ifadədə cəmləşirdi: son illərdə Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə qarşılıqlı fəaliyyəti xeyli genişlənib. Bu fikir ilk növbədə siyasi münasibətlərin səviyyəsində görünür. Qarşılıqlı yüksəksəviyyəli səfərlər müntəzəm xarakter alıb, liderlər arasında etimada əsaslanan dialoq formalaşıb. Eyni zamanda əlaqələr ənənəvi diplomatik çərçivə ilə məhdudlaşmır və iqtisadi, humanitar, infrastruktur sahələrini də əhatə edir. Çıxışda dövlət başçısı bu genişlənməni konkret rəqəmlərlə əsaslandırdı. Ötən il Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə ticarət dövriyyəsi 50 faizdən çox artıb. Bu gün Azərbaycanda Mərkəzi Asiya kapitalı ilə fəaliyyət göstərən şirkətlərin sayı 400-dən çoxdur. Bu şirkətlər artıq ölkə iqtisadiyyatının fəal iştirakçılarıdır və qarşılıqlı etimadın praktik göstəricisi sayılır.

İqtisadi əməkdaşlığın yeni mərhələsini səciyyələndirən başqa bir addım birgə investisiya fondlarının yaradılmasıdır. Azərbaycan Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla belə fondlar təsis edib və onların hər birinin kapitalı yüz milyonlarla dollarla ölçülür. Prezident bu potensialdan daha fəal istifadə olunmasının vacibliyini vurğuladı və əməkdaşlığın məntiqini aydın ifadə etdi: tərəflər yalnız qarşılıqlı ticarətlə kifayətlənməməlidir. Onlar birgə investisiya qoymalı, birlikdə istehsal etməli və xarici bazarlara da birlikdə çıxmalıdır. Başqa sözlə, söhbət alıcı–satıcı münasibətindən birgə istehsal və ortaq əlavə dəyər zəncirinə keçiddən gedir. Yeni istehsal müəssisələrinin yaradılması və sənaye əməkdaşlığının genişlənməsi bu yanaşmanın əsas hədəfləri kimi göstərildi.

Əməkdaşlığın daha bir istiqaməti humanitar və bərpa-quruculuq sahəsidir. Prezident Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərinin yenidən qurulmasında qardaş ölkələrin dəstəyinin xüsusi əhəmiyyət daşıdığını bildirdi. Özbəkistan Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına məktəb inşa edib. Qazaxıstan Kurmanqazı adına Uşaq Yaradıcılıq Mərkəzini tikib. Qırğızıstan isə Ağdamda Manas adına məktəb ucaldıb. Bu obyektlər yalnız infrastruktur nümunəsi deyil. Onlar türk dünyasının ortaq mədəni yaddaşını və adlarını Qarabağın bərpa olunan məkanına daşıyır. Türkmənistan Prezidentinin təşəbbüsü ilə Füzuli şəhərində məscidin tikintisi də ayrıca vurğulandı. Onun təməlinin qoyulmasında keçən il iki dövlət başçısı birgə iştirak etmişdi və Prezident İlham Əliyevin sözlərinə görə, bu hədiyyə xalqlar arasındakı dostluğun və mənəvi yaxınlığın növbəti təzahürüdür.

Çıxışda nəqliyyat əməkdaşlığın əsas sahələrindən biri kimi təqdim olundu. Xəzər dənizi ölkələr arasında nəqliyyat əlaqələrində getdikcə daha mühüm rol oynayır. Hər iki sahildəki infrastruktur Mərkəzi Asiyanı Azərbaycanla və onun vasitəsilə beynəlxalq bazarlarla birləşdirir. Azərbaycan dəniz limanlarına, aeroportlara, dəmir və avtomobil yollarına böyük sərmayə yatırıb. Xəzər vasitəsilə daşımaların həcmində nəzərəçarpan artım müşahidə olunur. Ortaq məqsəd bu marşrutları daha səmərəli və rəqabətədavamlı etməkdir. Fiziki infrastrukturla yanaşı, “Rəqəmsal İpək Yolu” layihəsi çərçivəsində Xəzərin dibi ilə fiber-optik xətlərin çəkilməsi üzrə işlər aparılır. Bu, əməkdaşlığın yalnız yük və neft-qaz axınları ilə deyil, məlumat və texnologiya dəhlizləri ilə də ölçüləcəyini göstərir. Orta Dəhliz üzrə rəqəmlər də bu tendensiyanı təsdiqləyir. Keçən il həmin marşrutla tranzit yükdaşımaların həcmi 10 faizdən çox artıb, bu ilin ilk səkkiz ayında isə təxminən daha 20 faiz əlavə artım qeydə alınıb.

Energetika əməkdaşlığın xüsusi yer tutan sahəsi kimi qeyd edildi. Azərbaycan Mərkəzi Asiyanın enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara çatdırılmasında tranzit rolunu oynayır. Türkmənistandan və Qazaxıstandan neft ölkəmiz vasitəsilə nəql olunur və bu həcmlər artır. Bərpaolunan enerji sahəsində də əməkdaşlıq davamlı genişlənir. Qazaxıstan və Özbəkistanla birlikdə yaşıl enerji dəhlizinin yaradılması üzərində iş gedir. Beləliklə, ənənəvi enerji tranziti ilə yaşıl enerji layihələri bir-birini tamamlayan iki istiqamət kimi çıxış edir.

Prezident çıxışının sonunda əməkdaşlıq formatının geosiyasi əhəmiyyətinə toxundu. Onun fikrincə, bu əhəmiyyət yalnız enerji və nəqliyyat layihələri ilə bitmir. Ölkələrimizdə sülh, təhlükəsizlik, siyasi və iqtisadi sabitlik bütün nailiyyətlərin təməlidir və gələcək inkişafın, qarşılıqlı fəaliyyətin möhkəmlənməsinin təminatıdır. Bu mesaj regionun bugünkü reallıqları fonunda xüsusi çəkiyə malikdir. Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlətləri qarşılıqlı hörmət, suverenliyə və ərazi bütövlüyünə hörmət prinsipləri əsasında inkişaf modeli qurur və bu model Xəzərin iki sahilini ortaq maraqlar ətrafında birləşdirir.

Görüşün rəsmi yekunu isə sənədlərin imzalanması mərasimində verildi. AZƏRTAC-ın məlumatına görə, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, Türkmənistan Prezidenti Sərdar Berdiməhəmmədov, Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarov, Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev, Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev və Tacikistan Prezidenti Emoməli Rəhmon iki sənədi imzaladılar. Bunlar “Azərbaycan Respublikası və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının 8-ci Məşvərət görüşünün Birgə Bəyanatı” və “Azərbaycan Respublikası və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət görüşünün tənzimləyici sənədləri haqqında Qərar”dır. Birgə Bəyanat görüşün siyasi nəticələrini ümumiləşdirən və tərəflərin ortaq mövqeyini ifadə edən əsas sənəd olaraq altı ölkənin gələcək əməkdaşlıq istiqamətlərini rəsmiləşdirir. Tənzimləyici sənədlər haqqında Qərar isə məşvərət formatının fəaliyyətinin təşkilati-hüquqi əsaslarına aiddir. Azərbaycanın tamhüquqlu üzv kimi bu formata qoşulmasından sonra belə sənədin qəbulu mexanizmin institusional baxımdan möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Ümumilikdə, Türkmənbaşı görüşü göstərdi ki, Azərbaycan–Mərkəzi Asiya münasibətləri artıq qısamüddətli konyunktura ilə deyil, uzunmüddətli strateji maraqlarla müəyyən olunur. Siyasi dialoqun müntəzəmliyi, ticarət və investisiya göstəricilərinin artımı, birgə fondların fəaliyyəti, nəqliyyat və rəqəmsal dəhlizlərin inkişafı, enerji tranziti və yaşıl enerji layihələri bu münasibətlərin çoxqatlı təbiətini ortaya qoyur. Xəzər burada ayırıcı sərhəd deyil, birləşdirici körpü rolunu oynayır. Prezident İlham Əliyevin çıxışı həm əldə olunanları dəqiq rəqəmlərlə ortaya qoydu, həm də hədəfləri müəyyənləşdirdi: birgə istehsal, ortaq investisiya, səmərəli logistika və sabit təhlükəsizlik mühiti.

Elvin Əlizadə,

YAP Sumqayıt şəhər təşkilatının məsləhətçisi