1 iyul 2026-cı ildə Bakıda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə Avropa Komissiyasının Prezidenti Ursula Fon der Lyayen arasında görüş keçirildi. Bu görüş sadəcə adi diplomatik hadisə deyildi. O, Azərbaycanın həm enerji sahəsində, həm də regional siyasətdə nə qədər vacib yer tutduğunu bir daha göstərdi. Bu görüş, əslində, Cənubi Qafqazın gələcək siyasi-iqtisadi düzəninə dair yeni bir mesajın açıq şəkildə bəyan edildiyi tarixi platforma kimi diqqət çəkdi. Bakıda səslənən fikirlər göstərdi ki, Azərbaycan artıq yalnız enerji ixrac edən dövlət deyil, həm də regional bağlantıların, sülh prosesinin və Avrasiya əməkdaşlığının mərkəzi aktyorlarından biridir.
Görüşün mahiyyəti təkcə ikitərəfli münasibətlərin müzakirəsi ilə məhdudlaşmadı. Burada enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat bağlantıları, rəqəmsal infrastruktur, sərhədyanı icmaların dəstəklənməsi və ən başlıcası, Azərbaycan–Ermənistan sülh gündəliyi vahid siyasi məntiq daxilində təqdim olundu. Bu isə o deməkdir ki, Bakı artıq yalnız Xəzər hövzəsinin enerji paytaxtı deyil, həm də yeni regional arxitekturanın formalaşdığı strateji mərkəzdir.
Ursula Fon der Lyayenin Bakıdakı çıxışı Azərbaycanın Avropa üçün nə qədər önəmli tərəfdaş olduğunu bir daha nümayiş etdirdi. O, Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyinə töhfəsini xüsusi vurğuladı və Cənub Qaz Dəhlizini uğur hekayəsi kimi təqdim etdi. Bu qiymətləndirmə təsadüfi deyil, illər boyu həyata keçirilən infrastruktur layihələri, boru kəmərləri və ixrac marşrutları Azərbaycanın enerji siyasətini regional çərçivədən çıxarıb qlobal gündəliyin bir hissəsinə çevirdi.
Lakin Bakıda səslənən ən mühüm yenilik ondan ibarət idi ki, enerji mövzusu artıq təkcə qazla ölçülmür. Avropa Komissiyası sədrinin Azərbaycanın “gələcəyin enerjisinə” sərmayə qoyduğunu bildirməsi, ölkənin yaşıl transformasiya prosesindəki roluna açıq dəstək idi. Xəzərdə külək enerjisi, elektrik interkonneksiyaları, yaşıl hidrogen və regional enerji şəbəkələri barədə verilən siqnallar Azərbaycanın enerji gündəliyinin artıq post-karbon mərhələsinə keçdiyini göstərir.
Bu kontekstdə “Yaşıl enerji” dəhlizi sadəcə texniki layihə deyil. O, yeni geosiyasi dilin adıdır. Çünki bu dəhliz vasitəsilə yalnız elektrik ötürülmür; həm də qarşılıqlı asılılıq, etimad və siyasi sabitlik daşınır. Azərbaycanın belə bir layihədə ön sıralarda dayanması isə onun gələcəyin enerji xəritəsində mərkəzi mövqeyini təsdiqləyir.
Görüşün əsas siyasi mesajı sülh mövzusu ilə bağlı oldu. Ursula Fon der Lyayen açıq şəkildə bildirdi ki, məqsəd “sülhü bağlantılar vasitəsilə möhkəmləndirməkdir” və bunun üçün transport, enerji və rəqəmsal əlaqələrin gücləndirilməsi vacibdir. Bu cümlə diplomatik ritorika kimi səslənsə də, əslində Cənubi Qafqaz üçün yeni strategiyanın qısa formuludur, çünki sülh yalnız sənədlərlə yox, real iqtisadi fayda ilə möhkəmlənir.
Avropa Komissiyasının açıqladığı 200 milyon avroya qədər qrant paketi və əlavə 2 milyard avroluq investisiya potensialı bu strategiyanın maddi dayağını formalaşdırır. Bu vəsaitin nəqliyyat, enerji və rəqəmsal infrastruktur layihələrinə yönəldilməsi regionda qarşılıqlı bağlılığı artırmağa xidmət edir. Eyni zamanda, ayrılan 20 milyon avroluq sülh-yönümlü proqram sərhəd bölgələrində yaşayan insanların gündəlik həyatında sülhün hiss olunmasına hesablanıb.
Burada diqqətçəkən məqam ondan ibarətdir ki, sülh anlayışı artıq yalnız diplomatik danışıqlar masasında deyil, sosial rifah, səhiyyə, minatəmizləmə, kənd təsərrüfatı və kiçik biznesin inkişafı kimi sahələrdə də təsbit olunur. Başqa sözlə, sülhün yeni dili iqtisadi inkişafın dilidir. Əgər sərhəd bölgəsində insan sabahını daha təhlükəsiz, gəlirini daha stabil və həyatını daha rahat görürsə, sülh kağız üzərində qalmır, cəmiyyətin gündəlik davranışına çevrilir.
Bakıda baş verən bu möhtəşəm hadisə Azərbaycanın regional mövqeyinin yalnız enerji ilə ölçülmədiyini də göstərdi. Ölkə bu gün Şərqlə Qərb, Xəzərlə Avropa, Mərkəzi Asiya ilə Aralıq dənizi arasında keçid məntəqəsi olmaqdan çıxaraq strateji qərarların verildiyi məkana çevrilir. Avropa tərəfinin Azərbaycanı “etibarlı tərəfdaş” və “regional sabitlik üçün uyğun mövqe tutan ölkə” kimi təqdim etməsi də məhz bu reallığın etirafıdır.
Azərbaycanın bu mövqeyi təsadüfi yaranmayıb. Bu, illər ərzində qurulan çoxvektorlu diplomatiyanın, nəqliyyat dəhlizlərinin, enerji infrastrukturlarının və pragmatik xarici siyasətin nəticəsidir. Bakı artıq yalnız öz resurslarını ixrac etmir; eyni zamanda, region üçün siyasi etimadın, iqtisadi inteqrasiyanın və logistik bağlantının əsas nöqtəsinə çevrilir.
Bu baxımdan görüşdə səslənən “Connectivity Partnership” ideyası xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki bu təşəbbüs Azərbaycanı Avropa, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya arasında bir körpü kimi möhkəmləndirir. Regional Connectivity Investment Conference-in Bakıda keçirilməsi ehtimalı da bu mövqenin institusional təsdiqidir. Beləliklə, Bakı yalnız siyasi paytaxt deyil, həm də regional əməkdaşlığın layihə mərkəzinə çevrilir.
Bakı görüşündə ən çox diqqət çəkən məqamlardan biri Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərinə dair mesajlar oldu. Fon der Lyayen sülh prosesində əldə olunan irəliləyişi alqışladı və “kağız üzərində olan sülhü praktik sülhə çevirmək” çağırışı ilə çıxış etdi. Bu ifadə təkcə diplomatik təmkin deyil, həm də müharibədən sonrakı mərhələnin yeni fəlsəfəsidir.
Sülh arxitekturası yalnız sərhədlərin müəyyənləşməsi ilə tamamlanmır. Onun davamlı olması üçün iqtisadi əlaqələr, humanitar proqramlar, yerli icmaların dəstəklənməsi və infrastruktur layihələri paralel işləməlidir. Avropa İttifaqının məhz bu istiqamətləri önə çəkməsi onu göstərir ki, Brüssel Cənubi Qafqazda təkcə münaqişənin bitməsini deyil, əməkdaşlığın kök salmasını istəyir. Bu isə Azərbaycan üçün həm siyasi, həm də mənəvi baxımdan önəmli üstünlükdür.
Çünki sülhü yalnız imzalanmış sənəd deyil, işlək münasibətlər sistemi yaşadır. Əgər sərhəd kəndində məktəb, yol, su sistemi, tibb xidməti və iş imkanları yaxşılaşırsa, sülh real məzmun qazanır. Fon der Lyayenin açıqlamalarında məhz bu yanaşma aydın şəkildə sezildi. Bu isə Bakı görüşünü adi diplomatik hadisədən çıxarıb yeni sülh modelinin başlanğıc nöqtəsinə çevirir.
Beləliklə, Bakı görüşü göstərdi ki, enerji və sülh bir-birindən ayrı mövzular deyil. Əksinə, onlar bir-birini tamamlayır. Əgər ölkələr arasında güclü əlaqələr varsa, bu, sülhün möhkəmlənməsinə kömək edir. Əgər enerji layihələri birgə həyata keçirilirsə, bu, qarşılıqlı etimadı artırır. Əgər regionda infrastruktur inkişaf edirsə, bu, insanların həyatına da müsbət təsir göstərir.
Azərbaycan bu prosesdə çox önəmli rol oynayır. “Yaşıl enerji” dəhlizi isə yalnız iqtisadi layihə deyil, həm də gələcək sülhə aparan bir yoldur. Bu baxımdan Bakıdan verilən mesaj çox aydındırç əməkdaşlıq varsa, sabitlik də olacaqç sabitlik varsa, sülh də möhkəmlənəcək. Və görünür ki, bu yolun başlanğıc nöqtələrindən biri məhz Bakıç Azərbaycan olacaq.
Gülşən Axundova,
Qadın, İnkişaf, Gələcək İB sədri
