2026-cı il sentyabrın 11-12-də Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri postmünaqişə dövründə formalaşan yeni reallıqların beynəlxalq nümayəndələr tərəfindən yerində müşahidə edilməsi baxımından mühüm hadisədir. Səfərin Ermənistan mediasının müəyyən hissəsində və bəzi ictimai-siyasi dairələrdə kəskin reaksiyalara səbəb olması isə hadisənin özündən daha çox, sülh prosesinin qarşısında duran siyasi və ictimai maneələri göstərir.

Burada əsas məsələ diplomatların Azərbaycanın hansı bölgəsinə səfər etməsi deyil, Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən siyasi dairələrinin Azərbaycanın suverenliyi ilə bağlı formalaşmış yeni reallığı nə dərəcədə qəbul etməsidir. Diplomatik nümayəndələrin Azərbaycan ərazisinə səfəri legitim fəaliyyətdir. Bu səbəbdən səfərdə iştirak edən xarici diplomatlara qarşı hücum xarakterli bəyanatlar Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh və normallaşma gündəliyinin mahiyyətinə uyğun gəlmir. Belə reaksiyalar Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyünün tanınması prinsipi ilə də ziddiyyət təşkil edir.

Azərbaycan və Ermənistan artıq əvvəlki münaqişə mərhələsində deyil. Qarşıda duran əsas vəzifə uzun illər davam etmiş qarşıdurmanın nəticələrini aradan qaldırmaq və münasibətləri yeni siyasi müstəviyə keçirməkdir. Bunun üçün yalnız dövlətlərarası danışıqlar kifayət etmir. Cəmiyyətlərin də münaqişə psixologiyasından sülh düşüncəsinə keçməsi vacibdir.

Bu baxımdan Ermənistan mediasında və ictimai müzakirələrdə səslənən revanşist və qarşıdurma yaradan ritorika narahatlıq doğurur. Çünki sülh prosesinin davamlılığı yalnız siyasi razılaşmalardan deyil, həmin razılaşmaların cəmiyyətlər tərəfindən qəbul edilməsindən də asılıdır.

Revanşist yanaşmaların güclənməsi həm Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinə, həm də bütövlükdə Cənubi Qafqazın təhlükəsizliyinə mənfi təsir göstərə bilər. Təqdim olunan materialda Ermənistan daxilində revanşist qüvvələrin fəallığının sülh prosesinə potensial təhlükə yaratdığı xüsusi qeyd edilir.

Qarabağ və digər ərazilərdəki tarixi-mədəni irslə bağlı mübahisələr də sülh prosesinin həssas istiqamətlərindən biridir. Azərbaycanın mövqeyinə görə, ölkə ərazisində yerləşən mədəni irs Azərbaycan dövlətinin məsuliyyətindədir və qorunur. Eyni zamanda, belə məsələlərin ədalətli şəkildə araşdırılması üçün qarşılıqlılıq və açıq dialoq prinsipləri əsas götürülməlidir.

Bu məsələnin siyasi ittihamlar müstəvisindən çıxarılması vacibdir. Tarixi abidələrin mənşəyi, statusu və qorunması tarixçilər, arxeoloqlar, mədəni irs mütəxəssisləri və vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələrinin iştirakı ilə peşəkar şəkildə müzakirə edilməlidir.

Eyni prinsip Azərbaycanın indiki Ermənistan ərazisindəki tarixi-mədəni irsi ilə bağlı narahatlıqlarına da şamil olunmalıdır. Təqdim olunan materialda həmin ərazilərdə Azərbaycan xalqının tarixi irsinin, o cümlədən məscidlərin, qəbiristanlıqların və yaşayış məntəqələrinin məhv edilməsi məsələsi qaldırılır.

Davamlı sülh üçün vətəndaş cəmiyyətinin iştirakı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan və Ermənistan arasında qarşılıqlı etimadın formalaşdırılması yalnız hökumətlərarası danışıqlarla məhdudlaşmamalıdır.

“Sülh Körpüsü” təşəbbüsü çərçivəsində vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələrinin peşəkar dialoq platforması yaratması bu baxımdan müsbət addımdır. Belə platformalar həssas məsələlərin emosional siyasi ritorikadan uzaqlaşdırılaraq ekspert müstəvisində müzakirəsinə imkan verə bilər. Burada əsas məqsəd tərəflərin bütün məsələlər üzrə eyni mövqeyə gəlməsi deyil. Əsas məqsəd fikir ayrılıqlarının qarşıdurma yaratmadan müzakirə olunması üçün mexanizm formalaşdırmaqdır.

Mənim qənaətimə görə, diplomatik korpusun Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri ətrafında yaranan mübahisə Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində keçmişlə gələcək arasında gedən mübarizənin göstəricisidir. Bir tərəfdə yeni siyasi reallıqlar, sülh, dialoq və regional əməkdaşlıq perspektivi dayanır. Digər tərəfdə isə keçmiş münaqişənin yaratdığı stereotiplər və revanşist yanaşmalar hələ də müəyyən ictimai-siyasi dairələrdə özünü göstərir.

Sülh prosesinin uğuru üçün ikinci yanaşmanın tədricən aradan qaldırılması vacibdir. Ermənistan cəmiyyətinin təmkinli mövqe nümayiş etdirməsi, qarşıdurma yaradan informasiya kampaniyalarına rəvac verməməsi və Azərbaycanın suverenliyinə hörmət prinsipi əsasında münasibət qurması regional sabitliyə xidmət edər.

Nəticə etibarilə, sülh yalnız siyasi sənədin imzalanması deyil, yeni siyasi düşüncənin formalaşmasıdır. Azərbaycan və Ermənistanın qarşısında duran əsas vəzifə keçmişin qarşıdurma məntiqindən çıxaraq qarşılıqlı hörmət, dialoq və əməkdaşlıq üzərində qurulan münasibətlər modelinə keçməkdir. Diplomatik səfər ətrafında yaranmış müzakirələr isə bu keçidin hələ də müəyyən siyasi və ictimai müqavimətlərlə müşayiət olunduğunu göstərir.

Gülşən Axundova,
Müstəqil Ekspert