Azərbaycanın müasir tarixində elə günlər var ki, onların əhəmiyyəti yalnız bir hadisə və ya müəyyən bir tarixi mərhələ ilə məhdudlaşmır. Belə günlər xalqın milli iradəsini, dövlətçilik əzmini və ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizəsini özündə əks etdirir. 20 sentyabr da məhz belə əlamətdar tarixlərdəndir. Bu gün Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərlərinin günü kimi qeyd olunur və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin tam bərpasının simvollarından biri kimi xüsusi məna daşıyır.

2023-cü il sentyabrın 19-20-də Qarabağda həyata keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycanın suverenliyinin ölkənin bütün ərazisində bərpası təmin edildi. Bununla uzun illər davam edən qarşıdurmanın yaratdığı mürəkkəb reallıq aradan qalxdı və Qarabağın bütün şəhər və yaşayış məntəqələrində Azərbaycan Respublikasının konstitusiya quruluşunun bərpası üçün yeni mərhələ başladı.

20 sentyabrın Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri üçün xüsusi əhəmiyyəti də məhz bununla bağlıdır. Bu tarix həmin şəhərlərin Azərbaycan dövlətinin tam hüquqi və inzibati məkanına qayıdışını ifadə etməklə yanaşı, onların gələcək inkişafı üçün yeni imkanların başlanğıcı oldu.

Xocalı Azərbaycanın tarixində xüsusi yeri olan qədim yaşayış məskənlərindən biridir. Şəhərin ərazisində Xocalı kurqanları, Hacı Əli günbəzi, Əsgəran qalası və digər tarixi-mədəni irs nümunələri yerləşir.

Xocalının adı eyni zamanda Azərbaycan xalqının yaddaşında ağır faciə ilə bağlıdır. 1992-ci ilin fevralında şəhərin dinc əhalisinə qarşı törədilmiş qətliam milli yaddaşımızda silinməz iz buraxıb. İşğal illərində şəhər dağıdılıb, onun tarixi-mədəni irsinə ciddi ziyan vurulub.

Lakin Xocalının müasir tarixi artıq yalnız faciə və itkilərlə xarakterizə olunmur. 2023-cü il sentyabr hadisələrindən sonra şəhərdə Azərbaycan dövlətinin suverenliyi bərpa edildi. 2024-cü ilin mayından etibarən keçmiş məcburi köçkünlərin Xocalıya qayıdışına başlanılması isə şəhərin həyatında yeni mərhələnin əsasını qoydu.

Xocavənd rayonu Azərbaycanın zəngin tarixi və arxeoloji irsi ilə seçilən ərazilərindən biridir. Dünyada tanınan Azıx və Tağlar mağaraları məhz bu rayonun ərazisində yerləşir.

Uzun illər işğal altında qalan Xocavəndin şəhər mərkəzi 2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın nəzarətinə qayıtdı. Bu hadisə rayonun gələcək inkişafı üçün yeni siyasi və sosial reallıq yaratdı.

Ağdərə də Azərbaycanın Qarabağ tarixində mühüm yer tutan yaşayış məntəqələrindəndir. İşğal illərində rayonun yaşayış məntəqələrinə, sosial infrastrukturuna və tarixi-memarlıq abidələrinə ciddi ziyan vurulub.

20 sentyabrı yalnız təqvimdə qeyd olunan bir tarix kimi qəbul etmək doğru olmaz. Bu gün Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyinin bərpası prosesinin nəticələrini özündə əks etdirən mühüm dövlətçilik tarixidir.

Bu tarix həm də Qarabağda yeni mərhələnin başlanğıcını ifadə edir. Artıq əsas diqqət münaqişə və qarşıdurmadan deyil, sülh, quruculuq, qayıdış və inkişafdan bəhs edən gələcəyə yönəlir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən layihələr, yeni yolların, yaşayış məhəllələrinin, sosial obyektlərin və infrastrukturun yaradılması bu dəyişimin konkret ifadəsidir.

Xocalı, Xocavənd və Ağdərənin timsalında Azərbaycan üçün əsas məsələ yalnız şəhərlərin yenidən qurulması deyil. Burada söhbət həm də tarixi yaddaşın qorunmasından, mədəni irsin bərpasından və insanların öz doğma torpaqlarında təhlükəsiz və layiqli həyatının təmin edilməsindən gedir.

20 sentyabr bu baxımdan keçmişlə gələcək arasında mühüm bir körpüdür. Bu tarix Azərbaycanın suverenliyinin bərpasını, Qarabağda yeni quruculuq dövrünün başlanmasını və doğma yurdlarına qayıdan insanların həyatında yeni səhifənin açılmasını simvolizə edir.

Əminə Ağazadə,

Milli Məclisin deputatı