Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində geosiyasi proseslərin sürətlə dəyişdiyi, təhlükəsizlik çağırışlarının genişləndiyi və yeni əməkdaşlıq formatlarının aktuallıq qazandığı bir mərhələdə Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) qarşısında mühüm vəzifələr dayanır. Bu baxımdan Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin təhlükəsizlik üzrə rəhbər şəxsləri ilə görüşdəki çıxışı yalnız konkret bir toplantının gündəliyinə münasibət bildirməklə məhdudlaşmayan, Türk dünyasının gələcək inkişaf istiqamətlərinə dair geniş strateji baxışları özündə əks etdirən mühüm siyasi mesajlar kimi diqqəti cəlb edir. Prezidentin çıxışı TDT-nin mövcud potensialının daha səmərəli şəkildə səfərbər edilməsinin, üzv dövlətlər arasında qarşılıqlı əlaqələrin dərinləşdirilməsinin və təşkilatın beynəlxalq arenadakı rolunun gücləndirilməsinin zəruriliyini bir daha ortaya qoyur.

Bakıda TDT-nin təhlükəsizlik şuraları katiblərinin Beşinci Toplantısının keçirilməsi təşkilat daxilində əməkdaşlığın artıq siyasi, iqtisadi və mədəni sahələrlə məhdudlaşmadığını, təhlükəsizlik məsələlərinin də getdikcə daha sistemli və institusional müstəvidə müzakirə olunduğunu göstərir. Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, müxtəlif formatlarda keçirilən görüşlər beynəlxalq gündəlik, təhlükəsizlik, multikulturalizm, ticarət, nəqliyyat və humanitar əməkdaşlıq kimi geniş spektrli məsələləri əhatə edir. Bu yanaşma TDT-nin yalnız ortaq tarix və mədəniyyət üzərində qurulan əməkdaşlıq platforması deyil, həm də müasir dünyanın mürəkkəb çağırışlarına cavab verməyə qadir olan çoxşaxəli bir təşkilat kimi inkişaf etdiyini göstərir. Rəsmi çıxışda təşkilatın 2009-cu ildə Naxçıvanda keçirilmiş tarixi Zirvə görüşündən sonrakı inkişaf yolu xüsusi qeyd olunur.

Prezidentin çıxışında diqqəti cəlb edən əsas məsələlərdən biri TDT məkanının malik olduğu geniş geosiyasi, iqtisadi və coğrafi imkanlardır. Türk dövlətləri Avropa ilə Asiyanı birləşdirən mühüm coğrafi məkanda yerləşir. Bu ərazidən keçən enerji və nəqliyyat dəhlizləri yalnız üzv ölkələrin deyil, daha geniş regionların iqtisadi və strateji maraqları baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu reallıq Türk Dövlətləri Təşkilatının qarşısında yeni imkanlar açır və onun beynəlxalq bağlantılar, nəqliyyat təhlükəsizliyi, enerji təhlükəsizliyi və ümumi regional təhlükəsizlik məsələlərində rolunun daha da artırılmasını zəruri edir.

Azərbaycanın bu prosesdə xüsusi mövqeyi vardır. Ölkəmiz həm enerji resurslarının dünya bazarlarına çatdırılmasında, həm də Mərkəzi Asiya ölkələrinin enerji resurslarının Xəzər vasitəsilə beynəlxalq bazarlara çıxarılmasında mühüm rol oynayır. Azərbaycanın Avropa ilə Asiyanın qovşağında yerləşməsi, Türkiyə və Mərkəzi Asiyanın türk dövlətləri ilə fəal əməkdaşlığı ölkəmizin nəqliyyat və enerji layihələrində əhəmiyyətini daha da artırır. Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin çıxışında enerji və nəqliyyat təhlükəsizliyinin ümumi təhlükəsizlik anlayışının ayrılmaz hissəsi kimi təqdim edilməsi təsadüfi deyil. Müasir dövrdə iqtisadi dayanıqlıq, enerji təminatı və etibarlı nəqliyyat bağlantıları bir-birindən ayrı təsəvvür edilə bilməz.

Prezidentin çıxışının mühüm istiqamətlərindən biri də Türk dünyasının mənəvi və tarixi birliyidir. “Türk dünyası bizim ailəmizdir” fikri Azərbaycanın TDT çərçivəsində münasibətlərə baxışının mahiyyətini ifadə edən mühüm siyasi və mənəvi yanaşmadır. Azərbaycan digər üzv dövlətlərlə ikitərəfli əlaqələrini ardıcıl şəkildə inkişaf etdirir, müttəfiqlik münasibətlərini möhkəmləndirir, qarşılıqlı investisiyaların təşviqi və birgə layihələrin həyata keçirilməsi istiqamətində fəaliyyət göstərir. Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistanla qurulmuş münasibətlərin müxtəlif sənədlərlə strateji və müttəfiqlik səviyyəsində rəsmiləşdirilməsi Türk dünyasında qarşılıqlı etimadın institusional əsaslarının möhkəmləndiyini göstərir.

Bu münasibətlərin təməlində yalnız siyasi və iqtisadi maraqlar deyil, eyni zamanda ortaq tarix, dil, mədəniyyət, ənənələr və mənəvi dəyərlər dayanır. Prezidentin vurğuladığı kimi, ümumi etnik köklər və mədəni yaxınlıq Türk Dövlətləri Təşkilatını digər beynəlxalq əməkdaşlıq formatlarından fərqləndirən mühüm xüsusiyyətlərdəndir. Belə mənəvi birlik dövlətlərarası münasibətlərin daha dayanıqlı və uzunmüddətli xarakter almasına xidmət edən mühüm amildir.

Türk dünyasının gələcəyi baxımından sabitlik və təhlükəsizlik xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyev çıxışında TDT məkanında sabitliyin, sülhün və təhlükəsizliyin mövcudluğunu inkişafın mühüm amili kimi qiymətləndirir. Çünki sabitlik olmadan iqtisadi inkişaf, investisiya, texnologiya və innovasiyaların cəlb edilməsi mümkün deyil. Bu yanaşma təhlükəsizlik məsələsinə yalnız hərbi müstəvidə deyil, sosial-iqtisadi inkişafın və dövlətlərin dayanıqlığının əsas şərti kimi baxılmasını tələb edir.

Müasir dünyanın reallıqları isə təhlükəsizlik anlayışının daha geniş məzmun kəsb etdiyini göstərir. Ətraf regionlarda davam edən münaqişələr, yeni risklərin meydana çıxması və qeyri-sabitliyin coğrafiyasının genişlənməsi Türk dövlətləri arasında təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın daha da gücləndirilməsini zəruri edir. Bu baxımdan təhlükəsizlik qurumları arasında məlumat mübadiləsinin genişləndirilməsi, operativ əlaqələrin gücləndirilməsi, birgə fəaliyyətin əlaqələndirilməsi və mümkün təhdidlərin qabaqcadan müəyyənləşdirilərək qarşısının alınması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Prezidentin fikrincə, Bakıda keçirilən toplantının mühüm məqsədlərindən biri də məhz bu istiqamətdə təcrübə və məlumat mübadiləsinin aparılmasıdır.

Burada təhlükəsizliyin yalnız fiziki və hərbi təhdidlərlə məhdudlaşmadığı da xüsusi vurğulanır. Müasir dövrdə informasiya və ideoloji təsirlər, ictimai həmrəyliyə təsir göstərməyə yönəlmiş fəaliyyətlər, müxtəlif manipulyasiya üsulları dövlətlərin qarşısında yeni çağırışlar yaradır. Prezident İlham Əliyevin çıxışında bu reallığa diqqət yetirilərək, ölkələrin ardıcıl inkişafının və konstitusiya quruluşunun qorunması üçün mümkün ideoloji təxribatlara qarşı birgə fəaliyyətin əhəmiyyəti qeyd edilir.

Bu kontekstdə gənc nəslin xüsusi rolu vardır. Türk dünyasının gələcək inkişafı yalnız mövcud siyasi və iqtisadi əlaqələrin qorunmasından deyil, həm də gənc nəsillər arasında qarşılıqlı ünsiyyətin, əməkdaşlığın və ortaq dəyərlər haqqında təsəvvürlərin möhkəmləndirilməsindən asılıdır. Prezident TDT çərçivəsində gənclər təşkilatlarının qarşılıqlı fəaliyyətinə daha çox diqqət yetirilməsini, müntəzəm forum və konfransların keçirilməsini mühüm vəzifələrdən biri kimi irəli sürür. Bu yanaşma gələcək nəsillər arasında əlaqələrin daha da möhkəmləndirilməsi və Türk dünyasının ümumi gələcəyinə dair baxışların formalaşdırılması baxımından əhəmiyyətlidir.

Prezidentin çıxışında Türk dövlətlərinin demoqrafik potensialına da diqqət yetirilir. Gənc əhali və müsbət demoqrafik dinamika böyük üstünlük olmaqla yanaşı, bu potensialın davamlı iqtisadi artım, sosial infrastruktur və yeni iş yerlərinin yaradılması ilə dəstəklənməsini tələb edir. Başqa sözlə, demoqrafik üstünlük yalnız əhalinin sayının artması ilə deyil, həmin insan kapitalının təhsil, məşğulluq, sosial rifah və innovativ inkişaf imkanları ilə təmin olunması ilə real strateji üstünlüyə çevrilə bilər.

Azərbaycanın TDT daxilində fəallığı təşkilatın institusional inkişafında da özünü göstərir. Dövlət başçılarının müntəzəm Zirvə görüşləri ilə yanaşı, qeyri-rəsmi Zirvə görüşlərinin keçirilməsinin təşəbbüs edilməsi dövlət başçıları arasında daha intensiv siyasi dialoqun formalaşdırılmasına xidmət edir. Şuşada keçirilmiş ilk qeyri-rəsmi Zirvə görüşündən sonra bu formatın davam etdirilməsi ümumi maraqların və birgə fəaliyyət istiqamətlərinin daha operativ şəkildə müzakirə olunmasına imkan yaradır.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında beynəlxalq hüququn üstünlüyü məsələsi də xüsusi yer tutur. Azərbaycanın təcrübəsi əsasında səsləndirilən fikirlər beynəlxalq hüquq normalarının bütün dövlətlər üçün eyni prinsiplərlə tətbiq edilməsinin əhəmiyyətinə diqqət çəkir. Çıxışda beynəlxalq hüququn işlək mexanizmlərinin möhkəmləndirilməsinin və beynəlxalq təşkilatların qəbul etdiyi qərarların həyata keçirilməsini təmin edən mexanizmlərin yaradılmasının vacibliyi vurğulanır.

Bu yanaşma Türk Dövlətləri Təşkilatının beynəlxalq münasibətlər sistemində daha fəal rol oynaması məsələsi ilə birbaşa bağlıdır. TDT-nin potensialı yalnız üzv dövlətlər arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi ilə məhdudlaşmamalı, təşkilatın beynəlxalq təhlükəsizlik, ticarət, enerji və nəqliyyat məsələlərində vahid mövqeyinin daha aydın ifadə olunmasına da imkan yaratmalıdır. Prezidentin çıxışında təşkilatın aparıcı beynəlxalq institutlardan birinə çevrilməsi məqsədi məhz bu strateji baxışın ifadəsidir.

Azərbaycanın Türkiyə ilə münasibətləri isə Türk dünyasında əməkdaşlığın ən mühüm nümunələrindən biri kimi təqdim olunur. Tarixi, mədəni, siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik əlaqələrinin bir-birini tamamlaması Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərini xüsusi xarakterli strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəldib. Şuşa Bəyannaməsinin imzalanması ilə bu münasibətlərin müttəfiqlik çərçivəsinin hüquqi əsasları daha da möhkəmlənib. Prezidentin qeyd etdiyi kimi, sonrakı dövrdə də iki ölkə arasında əməkdaşlıq müxtəlif sahələrdə inkişaf etməkdə davam edir.

Eyni zamanda, Azərbaycan-Qazaxıstan, Azərbaycan-Özbəkistan və Azərbaycan-Qırğızıstan münasibətlərində əldə olunan nəticələr Türk dünyasının ümumi inteqrasiya prosesinin mühüm tərkib hissəsidir. Qarabağın bərpasına Qazaxıstanın göstərdiyi dəstək, Özbəkistanla əbədi dostluq haqqında müqavilənin imzalanması, Qırğızıstanla müttəfiqlik münasibətlərinin rəsmiləşdirilməsi kimi faktlar ikitərəfli əlaqələrin TDT daxilində ümumi əməkdaşlıq mühitinin möhkəmlənməsinə necə təsir etdiyini göstərir.

Mədəni-humanitar əlaqələr də bu böyük mənzərənin ayrılmaz hissəsidir. Bakıda Əlişir Nəvainin, Daşkənddə isə Nizami Gəncəvinin abidələrinin ucaldılması xalqlarımızın ortaq tarixi və mədəni irsinin müasir dövrdə də yaşadılmasının rəmzi nümunələrindəndir. Belə layihələr yalnız ayrı-ayrı mədəni hadisələr deyil, xalqlar arasında qarşılıqlı hörmət və mənəvi yaxınlığın möhkəmləndirilməsinə xidmət edən mühüm humanitar körpülərdir.

Prezidentin çıxışının bütövlükdə əsas məntiqi ondan ibarətdir ki, Türk Dövlətləri Təşkilatının qarşısında geniş imkanlarla yanaşı, ciddi məsuliyyət də dayanır. Türk dövlətlərinin iqtisadi potensialı, enerji resursları, əlverişli coğrafi mövqeyi, nəqliyyat imkanları, gənc əhalisi, ortaq tarixi və mədəni dəyərləri təşkilatın gələcək inkişafı üçün möhkəm zəmin yaradır. Lakin bu potensialın real nəticəyə çevrilməsi qarşılıqlı etimadın, koordinasiyanın və birgə fəaliyyətin daha da gücləndirilməsini tələb edir.

Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin Bakı görüşündə səsləndirdiyi fikirlər yalnız bu günün çağırışlarına cavab deyil, eyni zamanda Türk dünyasının gələcəyinə dair strateji baxışın ifadəsidir. Təhlükəsizlik sahəsində məlumat və təcrübə mübadiləsinin genişləndirilməsi, enerji və nəqliyyat layihələrinin inkişaf etdirilməsi, iqtisadi əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi, gənclər arasında əlaqələrin gücləndirilməsi, ortaq mədəni irsin qorunması və beynəlxalq hüququn üstünlüyünün müdafiəsi TDT-nin qarşısında duran əsas istiqamətlər kimi diqqəti çəkir.

Azərbaycanın bu prosesdə fəal mövqeyi ölkəmizin həm regional, həm də daha geniş beynəlxalq əməkdaşlıq sistemində artan rolunu nümayiş etdirir. Bakı artıq yalnız müxtəlif beynəlxalq tədbirlərin keçirildiyi məkan deyil, həm də mühüm siyasi, iqtisadi, humanitar və təhlükəsizlik təşəbbüslərinin müzakirə olunduğu platformaya çevrilməkdədir. TDT təhlükəsizlik şuraları katiblərinin Beşinci Toplantısının Bakıda keçirilməsi də bu baxımdan əhəmiyyətli hadisədir. Rəsmi məlumatda da vurğulandığı kimi, təhlükəsizlik şuraları arasında əməkdaşlığın inkişafı Türk dünyasında inteqrasiya prosesinin siyasi, iqtisadi və mədəni sahələrlə yanaşı, strateji təhlükəsizlik istiqamətində də dərinləşdiyini göstərir.

Bu gün Türk dünyası qarşısında yeni imkanlar açılır. Qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi, ortaq maraqların daha aydın müəyyənləşdirilməsi və mövcud potensialın səfərbər edilməsi TDT-nin beynəlxalq sistemdəki rolunun daha da artmasına şərait yarada bilər. Prezident İlham Əliyevin çıxışında ifadə olunan əsas fikir də məhz bundan ibarətdir: Türk dövlətlərinin malik olduğu imkanlardan maksimum istifadə etməklə qarşılıqlı əlaqələri daha yüksək səviyyəyə qaldırmaq və təşkilatı beynəlxalq proseslərdə daha təsirli əməkdaşlıq platformasına çevirmək.

Azərbaycanın dövlət başçısının çıxışı bir daha göstərir ki, Türk Dövlətləri Təşkilatının gələcəyi yalnız tarixi və mədəni yaxınlıqla deyil, həm də müasir dövrün konkret çağırışlarına birgə cavab vermək qabiliyyəti ilə müəyyənləşəcək. Bu baxımdan təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat, humanitar əməkdaşlıq, gənclər siyasəti və beynəlxalq hüquq kimi istiqamətlər vahid strateji xəttin müxtəlif tərkib hissələridir. Türk dövlətlərinin qarşılıqlı fəaliyyətinin genişlənməsi isə onların hər birinin milli maraqlarının qorunması ilə yanaşı, ümumi Türk dünyasının beynəlxalq mövqelərinin möhkəmlənməsinə də yeni imkanlar yaradır.

Prezident İlham Əliyevin çıxışının mahiyyəti belə bir mühüm reallığı önə çıxarır: Türk dünyasının malik olduğu potensialın miqyası böyükdür və bu potensialın gələcək nəticələri dövlətlər arasında həmrəyliyin, qarşılıqlı etimadın və məqsədyönlü əməkdaşlığın nə dərəcədə inkişaf etdirilməsindən asılı olacaq. Azərbaycanın təşəbbüsləri və fəal iştirakı isə bu prosesin mühüm istiqamətlərindən birini təşkil edir. Qarşıda duran məqsəd aydındır – mövcud əlaqələri daha da dərinləşdirmək, təhlükəsizlik və inkişaf üçün ortaq mexanizmləri gücləndirmək, xalqlarımız arasında tarixi və mənəvi bağları gələcək nəsillərə ötürmək və Türk Dövlətləri Təşkilatının beynəlxalq əməkdaşlıq sistemində imkanlarını daha dolğun şəkildə reallaşdırmaq.

Beləliklə, Bakı görüşündə səslənən fikirlər Türk dünyasının qarşıdakı mərhələsinə dair mühüm siyasi və strateji istiqamətləri müəyyənləşdirir. Bu istiqamətlərin uğurla həyata keçirilməsi isə yalnız dövlətlərin deyil, bütün cəmiyyətlərin, xüsusilə gənc nəslin fəal iştirakı, ortaq dəyərlərə bağlılığı və qarşılıqlı əməkdaşlığın daha da inkişaf etdirilməsi ilə mümkün olacaq. Azərbaycan Prezidentinin çıxışı bu baxımdan həm mövcud reallıqların dəyərləndirilməsi, həm də gələcəyə yönəlmiş əməkdaşlıq gündəliyinin ifadəsi kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bəhruz Məmmədov,
Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı,
Naxçıvan Muxtar Respublikasının Əməkdar müəllimi, dosent