Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) beynəlxalq sistemdə mövqeyinin möhkəmlənməsi yalnız üzv dövlətlər arasında tarixi-mədəni bağlılığın deyil, həm də dəyişən geosiyasi reallıqların yaratdığı yeni imkanların nəticəsidir. Prezident cənab İlham Əliyevin TDT-yə üzv ölkələrin təhlükəsizlik üzrə rəhbər şəxsləri ilə görüşündəki çıxışı təşkilatın qarşısında dayanan vəzifələrin miqyasını məhz bu geniş kontekstdə ortaya qoyur. Çıxışın əsas məzmununu təşkil edən məsələlər təhlükəsizlik, enerji və nəqliyyat bağlantıları, iqtisadi əməkdaşlıq, gənclər siyasəti, informasiya mübadiləsi, beynəlxalq hüquq və üzv dövlətlər arasında koordinasiyanın daha da gücləndirilməsi kimi istiqamətləri əhatə edir. TDT-nin inkişaf dinamikası göstərir ki, təşkilat artıq yalnız mədəni və humanitar əməkdaşlıq platforması kimi deyil, çoxşaxəli regional və beynəlxalq gündəliyə malik institusional əməkdaşlıq formatı kimi çıxış edir. 2009-cu ildə Naxçıvanda əsası qoyulan bu əməkdaşlıq mexanizmi ötən dövr ərzində müxtəlif sahələrdə qarşılıqlı əlaqələrin genişlənməsinə şərait yaradıb. Bu gün TDT məkanında enerji resursları, nəqliyyat marşrutları, ticarət əlaqələri, investisiyalar və humanitar münasibətlər bir-birini tamamlayan vahid gündəlik formalaşdırır. Cənab Prezidentin çıxışında xüsusilə vurğulanan məqamlardan biri təhlükəsizliyin artıq yalnız hərbi və ya fiziki təhlükələr çərçivəsində nəzərdən keçirilməsinin kifayət etməməsidir. Müasir dünyada təhlükəsizlik anlayışı daha geniş məzmun kəsb edir. Enerji təminatının davamlılığı, nəqliyyat xətlərinin təhlükəsizliyi, informasiya mübadiləsi, terrorçuluq və digər transmilli təhdidlərin qarşısının alınması, eləcə də cəmiyyətlərin dayanıqlılığı ümumi təhlükəsizlik sisteminin tərkib hissələridir. Bu baxımdan TDT ölkələrinin coğrafi mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Təşkilata üzv dövlətlərin yerləşdiyi geniş məkan Avropa ilə Asiyanı birləşdirən mühüm enerji və nəqliyyat marşrutlarının üzərində yerləşir. Azərbaycanın bu sistemdə mövqeyi isə ayrıca diqqət çəkir. Ölkəmiz həm enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara çıxarılmasında iştirak edir, həm də Mərkəzi Asiya dövlətlərindən Xəzər dənizi vasitəsilə Avropaya və digər istiqamətlərə uzanan enerji və nəqliyyat əlaqələrinin inkişafında mühüm rol oynayır. Beləliklə, enerji və nəqliyyat infrastrukturu yalnız iqtisadi gəlirlər yaradan sahələr deyil, eyni zamanda regional sabitliyə və qarşılıqlı asılılığın daha sağlam əsaslarda formalaşmasına xidmət edən amillərdir. Azərbaycanın TDT daxilindəki yanaşmasının mühüm xüsusiyyətlərindən biri ikitərəfli münasibətlərlə çoxtərəfli əməkdaşlığın paralel inkişaf etdirilməsidir. Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistanla münasibətlərin siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik istiqamətlərində dərinləşməsi TDT çərçivəsində ümumi əməkdaşlıq imkanlarını da genişləndirir. Müttəfiqlik münasibətləri, birgə investisiya mexanizmləri, nəqliyyat və kommunikasiya layihələri bu əlaqələrin yalnız siyasi bəyanatlar səviyyəsində qalmadığını, praktiki məzmun qazandığını göstərən istiqamətlərdir. Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı münasibətlər bu baxımdan ayrıca yer tutur. 2021-ci ildə imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi iki ölkənin münasibətlərində müttəfiqlik səviyyəsini hüquqi-siyasi baxımdan təsbit edən mühüm sənəd kimi çıxış edir. Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərində siyasi və təhlükəsizlik məsələləri ilə yanaşı, enerji, nəqliyyat, iqtisadiyyat, humanitar və digər sahələrdə əməkdaşlığın genişlənməsi regional əməkdaşlıq mühitinə də təsir göstərir. Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla münasibətlərdə də son illər müxtəlif istiqamətlər üzrə yeni layihələrin həyata keçirilməsi müşahidə olunur. Azərbaycanla Qazaxıstan arasında rəqəmsal bağlantı imkanlarını genişləndirən optik lif kabel layihəsi, Qazaxıstanın Qarabağın bərpasına verdiyi töhfələr, o cümlədən Kurmanqazı adına İncəsənət Mərkəzinin fəaliyyəti dövlətlərarası əlaqələrin iqtisadi və humanitar ölçülərinin paralel şəkildə inkişaf etdiyini göstərir. Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərində xalqların tarixi və mədəni irsinin qarşılıqlı şəkildə təbliği xüsusi məna daşıyır. Daşkənddə Nizami Gəncəvinin, Bakıda isə Əlişir Nəvainin abidələrinin ucaldılması iki xalqın mədəni yaddaşında ortaq dəyərlərin və qarşılıqlı ehtiramın ifadəsidir. Bu cür layihələr dövlətlərarası münasibətlərin yalnız siyasi və iqtisadi maraqlarla məhdudlaşmadığını, onların cəmiyyətlər arasında humanitar bağlarla da möhkəmləndiyini göstərir. Qırğızıstanla münasibətlərdə müttəfiqlik haqqında müqavilənin imzalanması, Özbəkistanla əbədi dostluq haqqında müqavilənin mövcudluğu, Qazaxıstanla strateji və müttəfiqlik münasibətlərinin inkişafı TDT daxilində ikitərəfli əlaqələrin təşkilatın ümumi potensialına necə çevrilə biləcəyini nümayiş etdirir. Başqa sözlə, TDT-nin institusional gücü həm təşkilat daxilində qəbul edilən qərarlardan, həm də üzv dövlətlərin bir-biri ilə yaratdığı sıx əlaqələr şəbəkəsindən formalaşır. Prezident cənab İlham Əliyevin çıxışında təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığa xüsusi diqqət yetirilməsi də məhz bu reallıqdan irəli gəlir. Təhlükəsizlik üzrə məsul qurumlar arasında etimadın möhkəmləndirilməsi, operativ məlumat mübadiləsi, təcrübə paylaşımı, mümkün təhdidlərin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi və profilaktik tədbirlərin əlaqələndirilməsi müasir təhlükəsizlik siyasətinin mühüm elementləridir. Burada əsas məsələ yalnız mövcud təhlükəyə cavab vermək deyil, onun meydana çıxmasına səbəb ola biləcək riskləri əvvəlcədən müəyyən etmək və birgə fəaliyyət imkanlarını genişləndirməkdir.
Qlobal təhlükəsizlik mühitində qeyri-müəyyənliyin artması bu yanaşmanın əhəmiyyətini daha da artırır. Müxtəlif regionlarda davam edən münaqişələr, nəqliyyat və enerji marşrutları ətrafında yaranan risklər, transmilli cinayətkarlıq və terrorçuluq təhlükələri dövlətlərdən daha çevik və əlaqələndirilmiş fəaliyyət tələb edir. Bu şəraitdə TDT daxilində təhlükəsizlik məsələlərinin ayrıca institusional gündəlik kimi inkişaf etdirilməsi təşkilatın ümumi fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilə bilər. Lakin müasir təhlükəsizlik yalnız fiziki risklərin idarə olunması ilə məhdudlaşmır. Cənab Prezidentin çıxışında ideoloji və informasiya müstəvisində meydana çıxan çağırışlara da diqqət yetirilməsi təsadüfi deyil. Xüsusilə gənc nəslin informasiya məkanında müxtəlif təsirlərə açıq olması dövlətlərin qarşısında yeni vəzifələr yaradır. Bu baxımdan TDT ölkələrinin gənclər təşkilatları arasında birbaşa əlaqələrin genişləndirilməsi, forumların, konfransların, mədəni və təhsil proqramlarının keçirilməsi xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın gücləndirilməsinə xidmət edə bilər. Gənclər siyasətinin TDT gündəliyində daha geniş yer alması həm də təşkilatın gələcəyi baxımından əhəmiyyətlidir. Çünki təşkilatlar yalnız dövlətlərarası münasibətlər üzərində deyil, cəmiyyətlər arasında davamlı əlaqələr üzərində də möhkəmlənir. Türk dövlətlərinin gənclərinin bir-birini daha yaxından tanıması, ortaq tarix və mədəniyyət haqqında biliklərinin artırılması, təhsil və peşəkar mübadilə imkanlarının genişləndirilməsi uzunmüddətli perspektivdə humanitar əməkdaşlığın yeni mərhələsini formalaşdıra bilər. TDT-nin qeyri-rəsmi Zirvə görüşlərinin keçirilməsi təşəbbüsü də dövlət başçıları səviyyəsində siyasi dialoqun intensivləşdirilməsi baxımından diqqət çəkir. Dövlət başçılarının yalnız rəsmi sammitlər çərçivəsində deyil, əlavə platformalarda da müzakirələr aparması qarşılıqlı məsləhətləşmələrin operativliyini artıra bilər. Şuşada keçirilən ilk qeyri-rəsmi Zirvə görüşündən sonra bu formatın digər üzv ölkələrdə davam etdirilməsi TDT daxilində məsləhətləşmə mexanizmlərinin genişləndirilməsi istiqamətində addım kimi qiymətləndirilə bilər. Cənab Prezidentin çıxışında beynəlxalq hüquq məsələsinə verilən yer isə TDT-nin gələcək beynəlxalq mövqeyinin yalnız iqtisadi və geosiyasi imkanlarla ölçülmədiyini göstərir. Azərbaycan öz təcrübəsindən çıxış edərək beynəlxalq hüquq normalarının universal tətbiqinin vacibliyini vurğulayır. Prezidentin çıxışında BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi qətnamələrin icrası ilə bağlı Azərbaycanın yaşadığı təcrübəyə istinad edilməsi beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinin icra mexanizmlərinin mövcudluğu məsələsini gündəmə gətirir. Bu yanaşmanın TDT baxımından əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, təşkilatın beynəlxalq səviyyədə mövqeyinin güclənməsi yalnız iqtisadi və siyasi çəkisinin artması ilə deyil, beynəlxalq münasibətlər sistemində vahid mövqelər formalaşdırmaq qabiliyyəti ilə də bağlıdır. Beynəlxalq hüququn aliliyinin müdafiəsi, dövlətlərin suverenliyi və ərazi bütövlüyünə hörmət, münaqişələrin sülh yolu ilə həlli kimi prinsiplərin təşviqi TDT-nin beynəlxalq gündəlikdə daha fəal iştirak imkanlarını genişləndirə bilər. Bu baxımdan Prezident cənab İlham Əliyevin çıxışının əsas mesajlarından biri TDT-nin mövcud potensialının daha səmərəli şəkildə institusional gücə çevrilməsi zərurətidir. Təşkilatın geniş coğrafiyası, təbii ehtiyatları, nəqliyyat imkanları, enerji infrastrukturu, gənc əhalisi, artan iqtisadi potensialı və üzv dövlətlər arasında tarixi-mədəni yaxınlıq bu əməkdaşlığın çoxşaxəli inkişafı üçün baza yaradır. Lakin bu potensialın nəticəyə çevrilməsi üçün koordinasiya, qarşılıqlı etimad və uzunmüddətli strateji planlaşdırma mühüm şərtlər olaraq qalır. Azərbaycanın TDT çərçivəsində təşəbbüsləri bu prosesin mühüm istiqamətlərindən biridir. Ölkəmizin həm Avropa ilə Asiya arasında nəqliyyat bağlantılarında, həm enerji təhlükəsizliyində, həm də türk dövlətləri arasında siyasi və humanitar münasibətlərin inkişafında tutduğu mövqe TDT-nin ümumi gündəliyi ilə uzlaşır. Bu yanaşmada əsas məqam yalnız Azərbaycanın imkanlarının təqdim edilməsi deyil, həmin imkanların təşkilata üzv dövlətlərin və daha geniş coğrafiyanın qarşılıqlı maraqlarına uyğun şəkildə istifadəsidir.
Ümumilikdə qeyd etmək lazımdır ki, Prezident cənab İlham Əliyevin TDT-yə üzv ölkələrin təhlükəsizlik üzrə rəhbər şəxsləri ilə görüşdəki çıxışı təşkilatın qarşıdakı mərhələsi üçün bir neçə istiqaməti ön plana çıxarır: təhlükəsizlik sahəsində koordinasiyanın gücləndirilməsi, enerji və nəqliyyat bağlantılarının təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, iqtisadi və investisiya əməkdaşlığının dərinləşdirilməsi, gənclər arasında əlaqələrin genişləndirilməsi, informasiya mübadiləsinin inkişaf etdirilməsi və beynəlxalq hüququn universal prinsiplərinin müdafiəsi. Türk Dövlətləri Təşkilatının gələcək inkişafı məhz bu istiqamətlərin bir-biri ilə əlaqələndirilməsindən asılı olacaq. Çünki müasir dünyada təhlükəsizlik, iqtisadi inkişaf, nəqliyyat, enerji, informasiya və humanitar əlaqələr artıq ayrı-ayrı sahələr kimi deyil, bir-birini tamamlayan vahid strateji sistem kimi nəzərdən keçirilir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında irəli sürülən yanaşmalar da TDT-nin bu reallıqlara uyğun olaraq əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirməsinin və beynəlxalq proseslərdə daha fəal iştirak etməsinin zəruriliyini önə çıxarır. Bu mənada TDT üçün qarşıdakı dövr yalnız mövcud əlaqələrin davam etdirilməsi deyil, həm də əldə olunan potensialın daha sistemli əməkdaşlıq mexanizmlərinə çevrilməsi mərhələsi kimi xarakterizə oluna bilər. Üzv dövlətlər arasında qarşılıqlı etimadın, siyasi dialoqun və praktiki əməkdaşlığın genişlənməsi təşkilatın beynəlxalq münasibətlər sistemindəki fəaliyyət imkanlarının da artmasına şərait yarada bilər. Azərbaycanın bu prosesdə əsas yanaşması isə türk dövlətləri arasında həmrəyliyin, qarşılıqlı dəstəyin və birgə fəaliyyətin gücləndirilməsini regional və beynəlxalq əməkdaşlığın mühüm istiqamətlərindən biri kimi təqdim edir.
Tahir Mirkişili,
Milli Məclisin deputatı
