Sentyabrın 17-də Bakıda baş tutan görüş Türk Dövlətləri Təşkilatının fəaliyyət təqviminə daxil olan adi bir tədbirdən qat-qat artıq məna daşıyırdı. Təşkilata üzv dövlətlərin təhlükəsizlik şuralarının katibləri beşinci dəfə bir araya gələrək region və dünya üçün həlledici əhəmiyyət kəsb edən məsələləri müzakirə etmək üçün toplaşmışdılar və bu toplantını qəbul edən Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin çıxışı, sadəcə protokol xarakterli salamlaşmadan uzaq, təşkilatın strateji mahiyyətini, gələcək inkişaf istiqamətlərini və üzv dövlətləri birləşdirən dərin kökləri əks etdirən konseptual bir mesaj oldu. Dövlət başçısının söylədikləri həm türk dünyasının bugünkü reallıqlarını, həm də qarşıda duran çağırışları anlamaq baxımından mühüm açar rolunu oynayır.

Çıxışın ilk və ən çox diqqət çəkən qatı təşkilatı birləşdirən mənəvi əsaslarla bağlı idi. Prezident İlham Əliyev vurğulayıb ki, Türk Dövlətləri Təşkilatının özəlliyi təkcə siyasi və iqtisadi maraqların üst-üstə düşməsində deyil, üzv ölkələrin xalqlarını bir-birinə bağlayan daha dərin, daha köklü amillərdədir. Ümumi etnik köklər, dillərin qohumluğu, mədəni ənənələrin oxşarlığı və tarixi yaddaşın ortaqlığı – bütün bunlar dünyada nadir rast gəlinən bir birləşdirici qüvvə təşkil edir. Dövlət başçısı xatırladıb ki, beynəlxalq təşkilatların böyük əksəriyyəti sırf iqtisadi mənfəət, coğrafi yaxınlıq və ya təhlükəsizlik zərurəti əsasında formalaşır, halbuki Türk Dövlətləri Təşkilatının təməlində xalqların qəlbində yaşayan doğmalıq hissi durur. Bu mənəvi birlik yalnız keçmişin sadə xatirəsi deyil, gələcəyə doğru uzanan etibarlı bir körpüdür və məhz bu keyfiyyət təşkilatı digər regional strukturlardan fərqləndirir.

Bu kontekstdə Prezident İlham Əliyev ikitərəfli əlaqələrin dərinliyinə də toxunub. O bildirib ki, Azərbaycanın xarici siyasət prioritetlərinin başında türk dünyası dayanır və bu, sadəcə deklarativ bəyanat deyil, konkret sənədlərlə təsdiqlənən reallıqdır. Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistanla imzalanmış müttəfiqlik müqavilələri və bəyannamələr, Özbəkistanla bağlanmış əbədi dostluq haqqında saziş, birgə investisiya fondlarının yaradılması və qarşılıqlı kapital qoyuluşlarının fəallaşdırılması bu yaxınlaşmanın praktiki təzahürləridir. Dövlət başçısı xüsusi vurğu ilə bildirib ki, türk dünyası Azərbaycan üçün ailə statusu daşıyır və ölkənin başqa bir ailəsi yoxdur – bu ifadə təşkilata üzv dövlətlər arasındakı münasibətlərin sadə diplomatik tərəfdaşlıqdan qat-qat dərin, demək olar ki, qohumluq səviyyəsində olduğunu bir daha nümayiş etdirdi. Eyni zamanda o, demoqrafik amilin də bu birliyin gücünə xidmət etdiyini qeyd edib: dünyanın bir sıra ölkələri əhalinin azalması ilə bağlı ciddi narahatlıq keçirdiyi halda, türk dövlətlərinin əksəriyyətində əhalinin artım tendensiyası müşahidə olunur ki, bu da düzgün iqtisadi və sosial siyasətlə dəstəklənərsə, təşkilatın gələcək potensialını daha da artıracaq amildir.

Çıxışın ikinci mühüm istiqaməti bugünkü təhlükəsizlik təhdidlərinin xarakterinin dəyişməsi ilə bağlı idi. Dövlət başçısı diqqəti ondan çəkindi ki, region ölkələrinin ərazisində, ümumilikdə, ictimai asayiş və sabitlik nəzarət altındadır, lakin bu heç bir halda arxayınçılığa əsas vermir. Ətraf regionlarda davam edən müharibələrin nə sonu, nə də hüdudları görünmür, münaqişələrin coğrafiyası genişlənməkdə, tərəflər arasında düşmənçilik açıq formalar almaqdadır. Azərbaycanın həm şimal, həm cənub qonşuluğunda müharibə aparan dövlətlərin mövcudluğu bu reallığın nə qədər yaxın və konkret olduğunu göstərir. Belə şəraitdə dövlət təhlükəsizliyinə cavabdeh strukturlar arasında əlaqələndirmənin, operativ məlumat mübadiləsinin və birgə fəaliyyətin gücləndirilməsi, təhdidlərin təkcə aradan qaldırılması deyil, hələ formalaşmadan qarşısının alınması həyati əhəmiyyət kəsb edir.

Lakin Prezident İlham Əliyevin xüsusi vurğuladığı məqam bundan da dərin idi: bugünkü təhdidlər artıq sadəcə fiziki xarakter daşımır, onlar ideoloji müstəviyə keçib. Dövlət başçısı açıq şəkildə bildirib ki, ölkələrin sərhədlərindən uzaqda yerləşən, lakin müəyyən mərkəzlərdən maliyyələşən media strukturları vasitəsilə həyata keçirilən təxribatlar dövlət quruluşunun sarsıdılmasına, ictimai həmrəyliyin pozulmasına və yad dəyərlərin cəmiyyətə yeridilməsinə hesablanıb. Bu cür fəaliyyətin əsas hədəfi, formalaşma mərhələsində olan, manipulyasiyaya daha həssas gənc nəsildir. Azərbaycan təcrübəsinə istinad edərək dövlət başçısı qeyd edib ki, ölkədə bu təxribatlara qarşı fəal mübarizə aparılıb və xain, antimilli qüvvələr cəmiyyət tərəfindən marjinal hesab olunaraq rədd edilib, çünki xalqın mütləq əksəriyyəti milli-mənəvi dəyərlərə sadiqliyi əsas prioritet kimi qoruyur. Bununla belə, bu mübarizənin başa çatmadığı, sabitliyi pozmaq cəhdlərinin davam edəcəyi vurğulanıb. Diqqətəlayiq məqam ondan ibarətdir ki, dövlət başçısı bu təhdidlərin metodlarını "şablon" və "primitiv" adlandıraraq, əsas həllin təşkilat çərçivəsində gənclər siyasətinin gücləndirilməsində, mütəmadi forumların, konfransların keçirilməsində və gənc nəslin bir-biri ilə birbaşa ünsiyyətinin təşviqində olduğunu bildirib – yəni ideoloji təhdidə qarşı ən effektiv cavabın məhz doğru tərbiyə və qarşılıqlı əlaqə olduğunu diqqətə çatdırıb.

Çıxışın üçüncü, lakin heç də əhəmiyyətcə geridə qalmayan istiqaməti Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərinin xüsusi yerinə həsr olunmuşdur. Türkiyə Milli Təhlükəsizlik Şurasının baş katibi Okay Memişlə qarşılıqlı fikir mübadiləsi zamanı Prezident İlham Əliyev bu əlaqələrin dünyada analoqu olmayan bir model təşkil etdiyini vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, iki ölkəni bir-birinə bu qədər sıx bağlayan başqa bir nümunə tapmaq mümkün deyil, çünki burada tarixi, mədəni, siyasi, təhlükəsizlik, enerji, nəqliyyat və insani əlaqələrin hamısı vahid bir məcrada birləşir. 2021-ci ildə Şuşada imzalanan Bəyannamə bu münasibətlərin rəsmi müttəfiqlik statusuna yüksəlməsində tarixi dönüş nöqtəsi olub və beş ildən artıq müddət ərzində bu əməkdaşlıq daha da möhkəmlənib. Dövlət başçısı bu münasibətləri sadə tərəfdaşlıqdan fərqləndirən amil kimi ortaq taleyi, qarşılıqlı dəstəyi göstərib – bu, 2023-cü il Türkiyə zəlzələsindən sonra Azərbaycanın göstərdiyi köməyin və Kəhrəmanmaraşda inşa edilən Azərbaycan məhəlləsinin nümunəsində bir daha təsdiqini tapıb.

Eyni zamanda, Türkiyə-Azərbaycan tandeminin təkcə ikitərəfli səviyyədə deyil, bütövlükdə region və beynəlxalq arenada sabitləşdirici rol oynadığı xüsusi qeyd edilib. Mürəkkəb geosiyasi şəraitdə bu iki ölkənin vahid mövqedən çıxış etməsi, beynəlxalq hüququn aliliyinin qorunması istiqamətində birgə səy göstərməsi region üçün əlavə etibarlılıq yaradır. Dövlət başçısı bununla bağlı prinsipial mövqeyini bir daha bəyan edib: beynəlxalq hüquq pozulduqda və qüvvə prinsipi haqq prinsipindən üstün tutulduqda, buna qarşı təkbaşına mübarizə aparmaq mümkün deyil, ona görə də təşkilata üzv dövlətlərin birgə mövqeyi beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinin bütün dünya tərəfindən qəbul olunmuş ali dəyər kimi qorunmasında həlledici rol oynayır.

Ümumilikdə, Prezident İlham Əliyevin bu çıxışı Türk Dövlətləri Təşkilatının inkişaf trayektoriyasını üç ölçüdə – mənəvi-mədəni birlik, təhlükəsizliyin yeni, ideoloji formatda dərk edilməsi və Türkiyə-Azərbaycan strateji tandeminin xüsusi rolu müstəvisində – aydın şəkildə formalaşdırdı. Təşkilatın hələ 35 illik müstəqillik təcrübəsinə malik gənc dövlətləri birləşdirdiyini, lakin bu qısa müddətdə şərəfli sınaqlardan uğurla çıxdığını xatırladan dövlət başçısı, gələcəkdə əsas vəzifənin təşkilatı beynəlxalq arenada aparıcı institutlardan birinə çevirmək olduğunu bildirib. Bu məqsədə çatmaq üçün lazım olan bütün resursların – iqtisadi potensialdan tutmuş coğrafi əhəmiyyətə, mənəvi birlikdən təhlükəsizlik sahəsindəki əlaqələndirilmiş fəaliyyətə qədər – artıq mövcud olduğunu vurğulayaraq, çıxışını üzv dövlətlərə uğurlu iş arzusu ilə tamamladı.

Cavid Məmiyev,

YAP Sumqayıt şəhər təşkilatının sədr müavini