Azərbaycanın qədim tarixi, zəngin mədəni irsi və milli-mənəvi dəyərləri ilə seçilən bölgələrindən biri də Zəngilandır. Bu torpaq əsrlər boyu özünəməxsus memarlıq nümunələri, dini abidələri, qədim yaşayış məskənləri və zəngin təbiəti ilə Azərbaycanın tarixində mühüm yer tutmuşdur. Zəngilanın hər bir qədim daşı, hər bir tarixi tikilisi xalqımızın keçmişindən xəbər verən, milli kimliyimizi və mədəni varisliyimizi yaşadan qiymətli yadigardır. Lakin uzun illər davam edən işğal nəticəsində bu qədim diyarın tarixi-mədəni irsi ciddi dağıntılara və talanlara məruz qalmışdır. Buna görə də 20 Oktyabr – Zəngilan Şəhəri Günü yalnız ərazi bütövlüyümüzün bərpasını deyil, həm də tarixi yaddaşımızın, milli qürurumuzun və mədəni irsimizin yenidən dirçəlişini ifadə edir.
2020-ci il oktyabrın 20-də Azərbaycan Ordusunun qəhrəmanlığı və Ali Baş Komandanın rəhbərliyi ilə Zəngilan şəhəri işğaldan azad edildi. Bu əlamətdar hadisə xalqımızın müasir tarixində mühüm dönüş nöqtələrindən biri oldu. Uzun illər doğma yurdlarından ayrı düşmüş zəngilanlıların qayıdış arzusu gerçəkləşməyə başladı. Azadlıq xəbəri yalnız hərbi-siyasi qələbənin deyil, həm də yurd yerlərinin, ata-baba ocaqlarının və tarixi abidələrin yenidən öz həqiqi sahiblərinə qovuşmasının müjdəsi idi.
Zəngilan rayonunun 1993-cü ildə Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal olunması bölgənin ictimai, iqtisadi və mədəni həyatına ağır zərbə vurdu. İşğal illərində yaşayış məntəqələri dağıdıldı, evlər və ictimai binalar yararsız vəziyyətə salındı, tarixi və dini abidələrin bir hissəsi isə ciddi zərər gördü. Bu dağıntılar təkcə fiziki məkanın məhv edilməsi ilə məhdudlaşmırdı. Onlar eyni zamanda xalqın tarixi yaddaşına, mənəvi dəyərlərinə və əsrlər boyu formalaşmış mədəni mühitinə vurulan zərbə idi. Tarixi abidələrin dağıdılması və dini məkanların təyinatından kənar istifadə olunması mədəni irsin qorunması baxımından ciddi narahatlıq doğuran hallardır.
Zəngilanın tarixi-mədəni irsi Azərbaycanın çoxəsrlik memarlıq ənənələrinin mühüm tərkib hissəsidir. Rayon ərazisində yerləşən qədim türbələr, məscidlər, sərdabələr, qalalar və digər arxeoloji abidələr burada müxtəlif tarixi dövrlərdə zəngin mədəni həyatın mövcud olduğunu təsdiqləyir. Bu abidələr xalqımızın memarlıq sənətini, daş üzərində işləmə bacarığını, dini dünyagörüşünü və estetik düşüncəsini özündə yaşadır. Hər bir abidə öz dövrünün tarixi hadisələri, inşaat texnikası və sənətkarlıq ənənələri haqqında məlumat daşıyan qiymətli mənbədir.
İşğal dövründə zərər görmüş abidələr sırasında Zəngilan şəhərinin tarixi məscidi xüsusi yer tutur. XIX əsrə aid olan bu dini-memarlıq nümunəsi işğal illərində ciddi dağıntılara məruz qalmış, binadan tövlə kimi istifadə edildiyi barədə məlumatlar qeydə alınmışdır. Belə bir münasibət yalnız memarlıq abidəsinə deyil, həm də insanların dini inanclarına və mənəvi dəyərlərinə hörmətsizliyin göstəricisidir. Məscidlər xalqımızın dini həyatında mühüm yer tutmaqla yanaşı, tarixən ictimai ünsiyyətin, xeyriyyəçilik ənənələrinin və mənəvi birliyin formalaşdığı məkanlar olmuşdur. Buna görə də tarixi məscidin dağıdılması və ya təhqiramiz məqsədlərlə istifadəsi cəmiyyətin mədəni yaddaşında dərin iz buraxır.
Zəngilanın digər qiymətli memarlıq nümunələri də xüsusi diqqətə layiqdir. Məmmədbəyli kəndində yerləşən, XIV əsrin əvvəllərinə aid Yəhya ibn Məhəmməd türbəsi orta əsr Azərbaycan memarlığının diqqətəlayiq nümunələrindən biridir. Türbənin memarlıq quruluşu, həndəsi formaları və inşaat xüsusiyyətləri dövrün sənətkarlıq ənənələri haqqında mühüm məlumat verir. Şərifan ərazisindəki orta əsr yaşayış məskəni və sərdabələr, eləcə də Bartaz Qız qalası bölgənin tarixi-mədəni mənzərəsini tamamlayan abidələr sırasındadır. Bu nümunələrin hər biri Zəngilanın yalnız coğrafi ərazi deyil, həm də qədim sivilizasiya və mədəniyyət məkanı olduğunu göstərir.
Tarixi abidələrə vurulan zərərin ən ağır nəticələrindən biri keçmiş haqqında məlumatların itirilməsi təhlükəsidir. Dağıdılmış bir tikilinin yerinə yenisini inşa etmək mümkün olsa da, onun ilkin memarlıq xüsusiyyətlərini, tarixi izlərini tam şəkildə bərpa etmək həmişə mümkün olmur. Buna görə də mədəni irsin qorunması yalnız dağıntıların aradan qaldırılması kimi başa düşülməməlidir. Abidələrin elmi əsaslarla tədqiqi, mövcud vəziyyətinin fotoşəkillər və sənədlərlə qeydə alınması, memarlıq xüsusiyyətlərinin araşdırılması və konservasiya tədbirlərinin həyata keçirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Mədəni irsə münasibət həm də xalqların tarixə və bəşəri dəyərlərə yanaşmasının göstəricisidir. Tarixi abidələr müəyyən bir xalqın mülkiyyəti olmaqla yanaşı, ümumbəşəri mədəni sərvətlərin də tərkib hissəsidir. Onların qorunması gələcək nəsillərin keçmişi öyrənmək hüququna hörmət deməkdir. Silahlı münaqişələr zamanı mədəni sərvətlərin mühafizəsi beynəlxalq humanitar hüququn mühüm prinsiplərindən biridir. Bu baxımdan Zəngilanın tarixi abidələrinin vəziyyətinin sənədləşdirilməsi, onlara vurulmuş ziyanın araşdırılması və bərpa prosesinin elmi meyarlar əsasında aparılması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Bu gün azad edilmiş Zəngilanda aparılan quruculuq və bərpa işləri bölgənin həyatında yeni mərhələnin başlanğıcıdır. Müasir infrastrukturun yaradılması, yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması, insanların doğma yurdlarına qayıdışı ilə yanaşı, tarixi-mədəni irsin qorunması da qarşıda duran mühüm vəzifələrdəndir. Zəngilan şəhərinin tarixi məscidinin qalıqlarının qorunması və ərazidə yeni məscidin inşası keçmişə ehtiramla gələcəyə yönəlmiş inkişafın bir arada həyata keçirilməsinin nümunəsidir. Belə layihələrdə tarixi abidələrin orijinal xüsusiyyətlərinin saxlanılması, bərpa işlərinin mütəxəssislər tərəfindən aparılması və tarixi faktların gələcək nəsillərə çatdırılması əsas prinsiplərdən olmalıdır.
Zəngilanın dirçəlişi yalnız yeni binaların tikilməsi və yolların salınması ilə ölçülmür. Əsl dirçəliş həm də milli-mənəvi dəyərlərin yaşadılması, tarixi abidələrin qorunması, mədəni həyatın canlandırılması və insanların öz doğma yurdları ilə mənəvi bağlarının bərpasıdır. Bu torpaqda yaşayan və gələcəkdə yaşayacaq nəsillər Zəngilanın keçmişini tanımalı, onun tarixi abidələrinin əhəmiyyətini dərk etməli və mədəni irsin qorunmasına məsuliyyətlə yanaşmalıdırlar. Çünki tarixi yaddaşını qoruyan xalq öz gələcəyini də daha möhkəm təməllər üzərində qurur.
20 Oktyabr – Zəngilan Şəhəri Günü azadlığın, qayıdışın, milli həmrəyliyin və tarixi yaddaşın rəmzidir. Bu əlamətdar gün bizə həm də dağıdılmış abidələrimizi unutmamağı, tarixi həqiqətləri sənədləşdirməyi və mədəni sərvətlərimizi gələcək nəsillərə çatdırmağı xatırladır. Zəngilanın hər bir tarixi abidəsi xalqımızın keçmişinə açılan bir pəncərə, milli kimliyimizin daşlara həkk olunmuş ifadəsidir. Onları qorumaq yalnız tarixçilərin və mütəxəssislərin deyil, bütün cəmiyyətin mənəvi borcudur.
Bu gün Zəngilan dağıntılardan dirçəlişə, ayrılıqdan qayıdışa doğru inamla irəliləyir. Onun yenidən qurulan küçələri, bərpa olunan tarixi məkanları və doğma yurduna qayıdan insanları Azərbaycanın gələcəyə olan inamını təcəssüm etdirir. Zəngilanın tarixi-mədəni irsinin qorunması, erməni vandalizminin nəticələrinin sənədləşdirilməsi və tarixi həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması milli yaddaşımızın yaşadılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Zəngilan yaşayır, yenidən qurulur və öz tarixi kimliyini gələcək nəsillərə ötürür. Onun daş yaddaşı isə xalqımızın keçmişini, mübarizəsini və dirçəliş əzmini daim yaşadacaqdır.
Ehtibar İsmayılov,
YAP Ordubad rayon təşkilatının sədri
