Cəmiyyətin tərəqqisini şərtləndirən ən mühüm amillərdən biri təhsildir. Təhsil yalnız bilik və bacarıqların mənimsədilməsi prosesi deyil, həm də şəxsiyyətin formalaşması, milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, elmi dünyagörüşünün inkişafı və gələcək nəsillərin həyata hazırlanması vasitəsidir. Müasir dünyada dövlətlərin intellektual potensialı, rəqabət qabiliyyəti və davamlı inkişafı, ilk növbədə, təhsil sisteminin mahiyyəti və keyfiyyəti ilə müəyyən olunur. Bu baxımdan Azərbaycan Respublikasında təhsilin dünyəvi xarakter daşıması təkcə təhsil siyasətinin deyil, həm də konstitusion dövlət quruculuğunun fundamental prinsiplərindən biridir.
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında dünyəvi təhsilin hüquqi əsasları aydın şəkildə təsbit edilmişdir. Konstitusiyanın 18-ci maddəsinin III hissəsində birmənalı şəkildə göstərilir: “Dövlət təhsil sistemi dünyəvi xarakter daşıyır”. Bu müddəa Azərbaycan dövlətinin hüquqi və demokratik mahiyyətindən irəli gələn, təhsil sisteminin fəaliyyət istiqamətini müəyyən edən mühüm konstitusion prinsipdir. Həmin maddənin I hissəsində isə qeyd olunur ki, Azərbaycan Respublikasında din dövlətdən ayrıdır və bütün dini etiqadlar qanun qarşısında bərabərdir. Beləliklə, Konstitusiya dövlətin dinə münasibətini və təhsil sisteminin dünyəvi əsaslarını hüquqi baxımdan müəyyənləşdirərək bu sahədə aydın sərhədlər yaradır.
Dünyəvi təhsil anlayışını dinə və milli-mənəvi dəyərlərə qarşı qoymaq düzgün yanaşma deyil. Dünyəvilik, ilk növbədə, tədris prosesinin elmi biliklərə, obyektiv araşdırmalara, məntiqi təfəkkürə və ümumbəşəri təhsil prinsiplərinə əsaslanması deməkdir. Bu prinsip hər bir insanın dini etiqadına, dünyagörüşünə və şəxsi seçimlərinə hörmətlə yanaşılmasını, eyni zamanda təhsil müəssisələrində biliklərin dini ayrı-seçkilikdən kənar, elmi əsaslarla təqdim edilməsini nəzərdə tutur. Başqa sözlə, dünyəvi təhsil insanın düşünmək, araşdırmaq, müqayisə etmək və müstəqil nəticəyə gəlmək imkanlarını genişləndirir.
Konstitusiyanın 42-ci maddəsi də bu məsələnin hüquqi və ictimai əhəmiyyətini tamamlayır. Həmin maddənin I hissəsinə əsasən, hər bir vətəndaşın təhsil almaq hüququ vardır. II hissədə dövlətin pulsuz icbari ümumi orta təhsil almaq hüququnu təmin etdiyi, III hissədə təhsil sisteminə dövlət tərəfindən nəzarət edildiyi, IV hissədə isə maddi vəziyyətindən asılı olmayaraq istedadlı şəxslərin təhsilini davam etdirməsinə dövlət zəmanəti verildiyi bildirilir. Bu müddəalar göstərir ki, təhsil hüququ vətəndaşın fundamental hüquqlarından olmaqla yanaşı, dövlətin üzərinə mühüm sosial və hüquqi öhdəliklər qoyur.
Məsələnin digər mühüm tərəfi dünyəvi təhsilin bərabərlik və tolerantlıq prinsipləri ilə sıx bağlı olmasıdır. Təhsil müəssisəsi fərqli dini baxışlara, dünyagörüşünə və sosial mənsubiyyətə malik insanların eyni hüquqi mühitdə bilik qazandığı, ünsiyyət qurduğu və şəxsiyyət kimi formalaşdığı məkandır. Burada əsas meyar insanın hansı dini etiqada malik olması deyil, onun biliyi, bacarığı, dünyagörüşü və cəmiyyət qarşısında məsuliyyətidir. Bu yanaşma həm fərdi azadlıqların qorunmasına, həm də ictimai həmrəyliyin möhkəmlənməsinə xidmət edir.
Azərbaycanın zəngin tarixi və mədəni irsi dünyəvi təhsil prinsipi ilə ziddiyyət təşkil etmir. Əksinə, milli-mənəvi dəyərlərin elmi şəkildə öyrənilməsi, tarixin obyektiv araşdırılması, ədəbiyyatın, incəsənətin, fəlsəfi və ictimai fikir tarixinin tədrisi gənc nəslin milli kimliyinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Dünyəvi təhsil milli köklərdən uzaqlaşmaq deyil, milli irsi müasir elmi düşüncə ilə dərk etmək və onu gələcək nəsillərə çatdırmaq imkanıdır.
Azərbaycan xalqının maarifçilik ənənələri də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. XIX əsrdən etibarən formalaşan maarifçilik hərəkatı cəmiyyətin tərəqqisini elm, təhsil və düşüncə azadlığı ilə əlaqələndirmişdir. Mirzə Fətəli Axundzadənin, Həsən bəy Zərdabinin, Cəlil Məmmədquluzadənin və digər maarifpərvər ziyalılarımızın fəaliyyəti xalqın maariflənməsi, savadsızlığın aradan qaldırılması və müasir dünyagörüşünün təşəkkülü istiqamətində mühüm tarixi mərhələ təşkil etmişdir. Bu ziyalıların irsi bir daha təsdiqləyir ki, təhsil insanın yalnız məlumatlı olmasına deyil, həm də cəmiyyətin problemlərini dərk edən, hadisələrə tənqidi yanaşan və məsuliyyətli qərarlar qəbul edən şəxsiyyət kimi yetişməsinə xidmət etməlidir.
Müasir dövrdə dünyəvi təhsilin əhəmiyyəti daha da artır. İnformasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı, süni intellektin geniş tətbiqi, qlobal informasiya mühiti və elmi yeniliklər insanlardan daim öyrənməyi, biliklərini yeniləməyi və informasiya mənbələrinə tənqidi yanaşmağı tələb edir. Belə bir şəraitdə təhsilin əsas vəzifəsi yalnız hazır məlumatları mənimsətmək deyil, müstəqil düşünməyi, faktları təhlil etməyi, elmi sübutlarla əsassız mülahizələri fərqləndirməyi bacaran nəsil yetişdirməkdir. Dünyəvi təhsil məhz bu intellektual inkişafın hüquqi və metodoloji əsaslarından biridir.
Bu baxımdan “Təhsil haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununda müəyyən edilmiş prinsiplər də xüsusi diqqətə layiqdir. Qanunun 3-cü maddəsində humanistlik, demokratiklik, bərabərlik, millilik və dünyəvilik təhsil sahəsində dövlət siyasətinin əsas prinsipləri kimi müəyyən edilmişdir. Xüsusilə millilik və dünyəvilik prinsipinin milli və ümumbəşəri dəyərlərin qorunması, onların dialektik vəhdətinin təmin edilməsi əsasında dünyəvi təhsil sisteminin yaradılması və inkişaf etdirilməsi ilə əlaqələndirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Deməli, milli kimliklə müasir elmi düşüncə arasında seçim etmək zərurəti yoxdur. Əsas məsələ bu dəyərlərin qarşılıqlı tamamlanmasını təmin etməkdir.
Dünyəvi təhsil, eyni zamanda, dövlətçilik düşüncəsinin formalaşmasına xidmət edir. Konstitusiyaya hörmət, qanunların aliliyinin dərk edilməsi, vətəndaş məsuliyyəti, insan hüquq və azadlıqlarına ehtiram, dövlət rəmzlərinə və milli irsə münasibət təhsil prosesində formalaşan mühüm keyfiyyətlərdəndir. Bu keyfiyyətlərə malik gənclər yalnız fərdi uğurlar əldə etməklə kifayətlənmir, həm də ölkənin ictimai, elmi, iqtisadi və mədəni inkişafında fəal iştirak edirlər.
Unutmaq olmaz ki, təhsilin dünyəvi xarakteri yalnız qanunvericilikdə təsbit olunmuş müddəanın mövcudluğu ilə məhdudlaşmır. Bu prinsipin gündəlik təhsil mühitində, müəllim-şagird münasibətlərində, dərsliklərin məzmununda, tədris metodlarında və idarəetmə prosesində ardıcıl şəkildə qorunması da vacibdir. Təhsil müəssisələrində dini və digər ayrı-seçkilik hallarına yol verilməməsi, elmi biliklərin obyektiv təqdim olunması, hər bir təhsilalanın hüquq və ləyaqətinə hörmət göstərilməsi dünyəvilik prinsipinin praktik təzahürləridir.
Nəticə etibarilə, Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında təsbit olunmuş dünyəvi təhsil prinsipi hüquqi dövlət quruculuğunun, insan hüquqlarının qorunmasının, elmi düşüncənin inkişafının və milli tərəqqinin mühüm təminatlarından biridir. Bu prinsip nə dini etiqadın inkarı, nə də milli-mənəvi dəyərlərdən uzaqlaşmaq deməkdir. Əksinə, o, müxtəlif dünyagörüşlərinə hörmət edən, biliyi və elmi əsas götürən, milli kimliyini qoruyaraq ümumbəşəri dəyərlərə açıq olan cəmiyyətin formalaşmasına zəmin yaradır.
Çünki təhsilin əsas missiyası yalnız savadlı insan yetişdirmək deyil, həm də azad düşünən, hüquqlarını bilən, milli köklərinə bağlı, dünyaya açıq və gələcəyinə məsuliyyətlə yanaşan şəxsiyyət formalaşdırmaqdır. Dünyəvi təhsil isə bu missiyanın konstitusion təminatıdır.
SÜSƏNBƏR AĞAMALIYEVA,
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, NDU-nun əməkdaşı
