Bəzi şəhərlər xəritədə nöqtə kimi görünür, amma insanın daxilində bütöv bir dünya yerləşir. Şuşa məhz belə şəhərdir. Onun adı hər azərbaycanlının ağzında yalnız ünvan deyil, xatirə, həsrət və inam mənasını daşıyır. Noyabrın 8-i bu yaddaşın təqvimdəki ən parlaq günüdür. 2020-ci ildə həmin tarixdə şəhərin işğaldan çıxarılması xəbəri ölkənin hər evində eyni sevinc dalğası yaratdı və 8 Noyabr Şuşa şəhəri günü kimi rəsmən qeyd olunmağa başladı.
Şuşanın taleyini anlamaq üçün onun necə yarandığına baxmaq lazımdır. XVIII əsrin ortalarında Pənahəli xan yüksək qayalıqların üzərində möhkəm bir yaşayış məskəni saldı. Təbiətin özü bu yeri təbii sığınacağa çevirmişdi, insan əli isə qala divarları ilə onu tamamladı. Lakin şəhərin əsl gücü daş sədlərdə deyil, burada yaşayan adamların istedadında idi. Vaqifin misraları, Natəvanın məclisləri, xanəndələrin səsi, tarzənlərin barmaqları altında canlanan muğam Şuşanı bölgənin ən şairanə guşəsinə çevirdi. Ondan Üzeyir Hacıbəyli, Bülbül, Xan Şuşinski kimi şəxsiyyətlər çıxdı. Cıdır düzündəki at yarışları, məşhur xalça naxışları və bulaq başındakı söhbətlər şəhər həyatının gündəlik rəngləri idi.
İşğal bu rəngləri söndürdü. Evlər boşaldı, ibadət yerləri xarabalığa dönüb, muzey eksponatları yoxa çıxdı, küçələrdə yalnız sükut qaldı. Amma kənara çıxarılan insanlar öz şəhərini unutmadılar. Uşaqlara Şuşanın bulaqlarından, havasından, mahnılarından danışılırdı, belə ki, həmin nəsil şəhəri heç görmədən də onu sevirdi. Bu mənəvi bağ illər ərzində zəifləmədi, əksinə, gücləndi.
2020-ci ilin payızında bu həsrətin sonu göründü. Şuşa uğrunda gedən döyüşlər hərbi baxımdan ən çətin əməliyyatlardan biri idi, çünki əsgərlər sıldırım yamaclarla, dar cığırlarla yuxarı qalxmalı, qayaların arxasında mövqe tutmuş düşmənlə üz-üzə gəlməli idilər. Buna baxmayaraq, hücum sürətlə və qətiyyətlə həyata keçirildi. Şəhərin alınması məsələnin hərbi həllinin mümkünlüyünü göstərdi və illərlə davam edən danışıqlar prosesinin nəticəsizliyinə son qoydu. Dövlət başçısı həmin gün çıxışında bu həqiqəti açıq şəkildə dilə gətirdi, Şuşanın geri qayıtmasını Heydər Əliyevin vəsiyyətinin yerinə yetirilməsi kimi qiymətləndirdi. Bu sözlər xalqın içindəki duyğunu dəqiq ifadə edirdi: şəhər təkcə torpaq parçası deyildi, nəsillər arasında verilmiş əmanət idi.
Müharibədən sonra Şuşa sürətlə yenidən həyata qayıtmağa başladı. 2021-ci ilin martında prezident şəhərə ilk səfərində Vaqifin məqbərəsində, Karvansaray kompleksində və digər tarixi obyektlərdə aparılacaq işlərlə yaxından tanış oldu. Həmin ilin yayında Şuşada Azərbaycanla Türkiyə arasında müttəfiqlik haqqında bəyannamə imzalandı və şəhər ilk dəfə belə yüksək səviyyəli diplomatik sənədin adına çevrildi. 2022-ci ildə burada dünya azərbaycanlılarının qurultayı keçirildi, bərpa layihələri genişləndi, rəqəmsal idarəetmə mərkəzi fəaliyyətə başladı. 2023-cü ildə məktəb və otel açıldı, yaşayış binalarının tikintisinə start verildi, məscidlərdə bərpa işləri sürətləndi. Sonrakı illərdə Üzeyir Hacıbəylinin ev-muzeyi yenidən qapılarını açdı, Bayraq Meydanı yarandı, Çöl Qala məscidi və onun bulağı əvvəlki simasına qayıtdı, Şuşa Müalicə-Sağlamlıq Mərkəzinin və yeni məscidin tikintisi davam etdirildi. 2026-cı ilin mayında isə dövlət başçısı Böyük Qaladərəsi kəndində olaraq sakinlərlə görüşdü. Bu görüş göstərdi ki, dirçəliş yalnız şəhərin mərkəzi ilə məhdudlaşmır, ətraf kəndlər də proqramın tərkib hissəsidir.
Şuşanın mədəni mövqeyi bu gün beynəlxalq səviyyədə də qəbul edilib. 2023-cü ildə o, Türk dünyasının mədəniyyət paytaxtı seçildi, 2024-cü ildə isə İslam dünyasının mədəniyyət paytaxtı elan olundu. Bu adlar şəhərə yalnız ad gətirmədi, ona məsuliyyət də yüklədi: festivallar, konsertlər, poeziya axşamları, elmi konfranslar Şuşanı yenidən region mədəniyyətinin canlı mərkəzinə çevirir. Muğamın səsi qayalıqlarda təzədən əks-səda verir və bu səs deməyə əsas verir ki, mədəniyyət işğalın qarşısında məğlub olmur.
Şuşa şəhəri günü bu gün üç mənanı birləşdirir. Birincisi, şəhidlərimizin xatirəsinə hörmət və onların yolunun davamı. İkincisi, qazilərimizə və əsgərlərimizə minnətdarlıq. Üçüncüsü isə gələcəyə məsuliyyət: Şuşa yalnız muzeyə çevrilməməli, insanların yaşadığı, işlədiyi, uşaqlarının böyüdüyü canlı şəhər olmalıdır. Bunun üçün yollar çəkilir, məktəblər açılır, abidələr bərpa edilir, ən əsası isə insanlar öz doğma yurduna qayıdır.
Şuşa hər kəsə bir həqiqəti xatırladır: torpağı müdafiə etmək tək silah işi deyil, o, həm də yaddaşa, sənətə və zəhmətə sədaqət tələb edir. Hər il noyabrın 8-də Şuşaya baxanda biz yalnız keçmişi anmırıq, gələcəyə də söz veririk ki, bu şəhər daim yaşayacaq, səslənəcək və gözəlləşəcək.
Cavid Məmiyev,
YAP Sumqayıt şəhər təşkilatının sədr müavini
