Azərbaycanın müasir tarixində elə hadisələr var ki, onların əhəmiyyəti yalnız baş verdiyi dövrlə məhdudlaşmır, bütöv bir xalqın taleyini, dövlətçilik fəlsəfəsini və gələcək inkişaf istiqamətlərini müəyyən edir. 44 günlük Vətən müharibəsində qazanılan tarixi Zəfər də məhz belə hadisələrdəndir. Bu Qələbə Azərbaycan xalqının milli iradəsinin, dövlətimizin siyasi qətiyyətinin, ordumuzun hərbi qüdrətinin və cəmiyyətimizin sarsılmaz həmrəyliyinin təntənəsi olmaqla yanaşı, beynəlxalq münasibətlər sistemində Azərbaycanın mövqeyini köklü şəkildə dəyişdirən mühüm tarixi mərhələdir.

Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan cənab İlham Əliyevin «Mən işğal dövründə deyirdim, hər birimiz azadlıq gününü, bu müqəddəs günü öz işimizlə yaxınlaşdırmalıyıq, yaxınlaşdırırdıq və yaxınlaşdırdıq» fikri Zəfərə aparan yolun mahiyyətini ifadə edən mühüm siyasi mesajdır. Çünki bu Qələbə təsadüfi şəraitin və ya yalnız hərbi əməliyyatların nəticəsi deyildi. Onun arxasında uzun illər ərzində həyata keçirilmiş məqsədyönlü dövlət siyasəti, ardıcıl islahatlar, iqtisadi gücün artırılması, müasir ordu quruculuğu, beynəlxalq mövqelərin möhkəmləndirilməsi və milli birliyin qorunması dayanırdı. 1988-ci ildən etibarən Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları ilə başlayan münaqişə xalqımız üçün ağır humanitar fəlakətlə nəticələndi. Ermənistanın hərbi təcavüzü nəticəsində Azərbaycan ərazilərinin 20 faizi işğal olundu, şəhər və kəndlərimiz dağıdıldı, tarixi-mədəni irsimizə ciddi ziyan vuruldu, bir milyondan artıq soydaşımız qaçqın və məcburi köçkün həyatı yaşamağa məcbur edildi. Xalqımız onilliklər ərzində doğma torpaqlarına qayıtmaq ümidi ilə yaşadı. Bu müddətdə Azərbaycanın qarşısında dayanan əsas strateji vəzifə ərazi bütövlüyünün bərpası və dövlət suverenliyinin təmin edilməsi idi. Beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə əsaslanan Azərbaycanın ədalətli mövqeyi uzun illər beynəlxalq platformalarda müdafiə olunsa da, təəssüf ki, münaqişənin sülh yolu ilə həlli istiqamətində real nəticə əldə edilmədi. BMT Təhlükəsizlik Şurasının Ermənistan silahlı qüvvələrinin işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərindən çıxarılmasını tələb edən 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələri icra olunmadı. ATƏT-in Minsk qrupunun vasitəçilik fəaliyyəti isə münaqişənin həllinə deyil, faktiki olaraq onun uzanmasına və dondurulmasına gətirib çıxardı. Beləliklə, beynəlxalq hüququn mövcud mexanizmlərinin səmərəsizliyi Azərbaycanın öz ərazi bütövlüyünü təmin etmək istiqamətində daha qətiyyətli siyasi və hərbi strategiya həyata keçirməsini zəruri edirdi. Prezident cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri Azərbaycanın iqtisadi və hərbi potensialının gücləndirilməsi oldu. Dövlət büdcəsində müdafiə xərclərinin artırılması, Silahlı Qüvvələrin ən müasir silah və hərbi texnika ilə təchiz edilməsi, hərbi qulluqçuların peşəkarlığının yüksəldilməsi və hərbi sənaye kompleksinin formalaşdırılması bu strategiyanın mühüm tərkib hissələrini təşkil edirdi. Azərbaycan hərbi təchizat sahəsində bir mənbədən asılılığı aradan qaldıraraq müxtəlif ölkələrlə əməkdaşlıq qurdu, eyni zamanda, özünün müdafiə sənayesini inkişaf etdirdi. Bu gün ölkəmizdə mindən çox adda hərbi təyinatlı məhsulun istehsal olunması həmin siyasətin nəticələrinin göstəricisidir. Digər tərəfdən, Azərbaycanın iqtisadi müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi və beynəlxalq nəqliyyat-enerji layihələrinin reallaşdırılması da Zəfərə aparan strateji yolun mühüm istiqamətlərindən idi. Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri, Cənub Qaz Dəhlizi, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu və digər regional layihələr Azərbaycanın beynəlxalq iqtisadi mövqelərini gücləndirməklə yanaşı, ölkəmizin geosiyasi əhəmiyyətini artırdı. Azərbaycan regional əməkdaşlığın aparıcı təşəbbüskarlarından birinə çevrildi. Beləliklə, iqtisadi güc, siyasi nüfuz və hərbi potensial vahid dövlət strategiyasının qarşılıqlı tamamlayan elementləri kimi çıxış etdi. Azərbaycanın diplomatik fəaliyyəti də bu prosesdə mühüm rol oynadı. Ölkəmiz beynəlxalq təşkilatlarda öz mövqeyini ardıcıl müdafiə etdi, münaqişənin hüquqi əsaslarını beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətinə çatdırdı və tərəfdaşlıq əlaqələrini genişləndirdi. Qoşulmama Hərəkatına sədrlik, Türk Dövlətləri Təşkilatı, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı və digər beynəlxalq platformalardakı fəal iştirak Azərbaycanın diplomatik imkanlarını daha da genişləndirdi. Ən əsası, Azərbaycan beynəlxalq hüquqa söykənən mövqeyini heç vaxt dəyişmədi və öz ərazi bütövlüyünün bərpasını dövlət siyasətinin dəyişməz prioriteti kimi qorudu. 2020-ci il sentyabrın 27-də Ermənistan silahlı qüvvələrinin genişmiqyaslı hərbi təxribatlarına cavab olaraq Azərbaycan Ordusunun Ali Baş Komandanın əmri ilə əks-hücum əməliyyatına başlaması xalqımızın 30 ilə yaxın gözlədiyi tarixi məqamın başlanğıcı oldu. «Dəmir yumruq» əməliyyatı Azərbaycanın hərbi-siyasi qüdrətini, xalqımızın iradəsini və dövlətimizin qətiyyətini bütün dünyaya nümayiş etdirdi. 44 gün davam edən Vətən müharibəsi müasir hərb tarixində özünəməxsus yer tutdu. Azərbaycan Ordusu yüksək peşəkarlıq, çevik taktika, müasir texnologiyaların səmərəli tətbiqi və böyük döyüş ruhu nümayiş etdirdi. Sentyabrın 27-dən noyabrın 9-dək 5 şəhər, 4 qəsəbə və 286 kənd işğaldan azad edildi. Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı və Şuşanın azad edilməsi müharibənin gedişində həlledici mərhələlər oldu. Xüsusilə Şuşa əməliyyatı Azərbaycan hərb tarixinin ən parlaq səhifələrindən biri kimi yadda qaldı.

Noyabrın 8-də Şuşanın azad edilməsi müharibənin taleyini həll edən strateji və mənəvi qələbə oldu. Noyabrın 9-dan 10-na keçən gecə imzalanmış üçtərəfli Bəyanatla hərbi əməliyyatlar dayandırıldı. Bununla da Ermənistan Azərbaycanın hərbi-siyasi üstünlüyünü qəbul etməyə və Ağdam, Kəlbəcər, Laçın rayonlarını döyüşsüz təhvil verməyə məcbur oldu. Azərbaycan Ordusunun qazandığı Qələbə nəticəsində ölkəmizin ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində tarixi dönüş baş verdi.

Bu Qələbənin əsas xüsusiyyətlərindən biri onun yalnız hərbi müstəvidə deyil, həm də informasiya və diplomatiya sahəsində əldə olunması idi. Müharibə dövründə Prezident İlham Əliyevin dünyanın aparıcı media qurumlarına verdiyi 30-dan çox müsahibə Azərbaycanın haqq səsinin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılmasında mühüm rol oynadı. Dövlət başçısı müsahibələrində münaqişənin tarixi və hüquqi mahiyyətini faktlarla izah edir, Ermənistanın hərbi təxribatlarını və müharibə cinayətlərini beynəlxalq auditoriyanın diqqətinə çatdırırdı. Bu müsahibələr informasiya müharibəsinin ən təsirli vasitələrindən birinə çevrildi. Prezidentin siyasi iradəsi, qətiyyətli mövqeyi və diplomatik məharəti Azərbaycanın informasiya cəbhəsində də üstünlük əldə etməsinə şərait yaratdı.

Vətən müharibəsinin digər mühüm nəticəsi milli birliyin və siyasi həmrəyliyin güclənməsi oldu. Müharibə ərəfəsində və döyüşlər zamanı ölkədə fəaliyyət göstərən siyasi partiyaların böyük əksəriyyətinin birgə bəyanatlarla Ali Baş Komandana dəstək ifadə etməsi milli məsələlərdə siyasi fərqliliklərin arxa plana keçdiyini nümayiş etdirdi. Müxtəlif siyasi baxışlara malik insanların, ictimai təşkilatların, ziyalıların, gənclərin və xaricdə yaşayan soydaşlarımızın vahid məqsəd ətrafında birləşməsi xalqımızın milli iradəsinin təcəssümü idi. Prezident cənab İlham Əliyevin «Milli birlik daimi olmalıdır, çünki Azərbaycanın önəmi artır, dünyada oynadığı rolu artır» fikri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki milli birlik yalnız müharibə şəraitində səfərbərlik amili deyil, həm də müstəqil dövlətin uzunmüddətli inkişafının, siyasi sabitliyinin və ideoloji təhlükəsizliyinin əsas şərtlərindən biridir. Vətən müharibəsində nümayiş etdirilən xalq-ordu birliyi Azərbaycanın ən böyük mənəvi və siyasi güc mənbələrindən biri kimi tarixə yazıldı. 44 günlük müharibədən sonra qarşıda duran əsas vəzifə Azərbaycanın dövlət suverenliyinin bütün ərazilərində tam təmin edilməsi idi. 2023-cü il aprelin 23-də Laçın sərhəd-buraxılış məntəqəsinin yaradılması bu istiqamətdə mühüm addım oldu. Sentyabrın 19-da Qarabağ iqtisadi rayonunda Ermənistan silahlı qüvvələrinin birləşmələrinin hərbi təxribatlarının qarşısının alınması və qanunsuz silahlı birləşmələrin tərksilah edilməsi məqsədilə lokal xarakterli antiterror tədbirlərinə başlanıldı. Cəmi bir gündən az davam edən əməliyyat nəticəsində Azərbaycan öz dövlət suverenliyini tam bərpa etdi. 2023-cü il oktyabrın 15-də cənab Prezidentin Xankəndi şəhərində Azərbaycan Bayrağını ucaltması müasir dövlətçilik tariximizin ən möhtəşəm anlarından biri oldu. Bu hadisə yalnız hərbi uğurun deyil, həm də Azərbaycanın beynəlxalq hüquqa əsaslanan suverenlik hüququnun tam reallaşmasının rəmzinə çevrildi. Beləliklə, 44 günlük Vətən müharibəsi ilə başlayan tarixi proses dövlət suverenliyimizin bütün ölkə ərazisində təmin olunması ilə öz məntiqi nəticəsinə çatdı. Zəfərin əbədiləşdirilməsi və gələcək nəsillərə çatdırılması dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrildi. 8 Noyabrın Zəfər Günü kimi təsis edilməsi, Vətən müharibəsi iştirakçılarının müxtəlif orden və medallarla təltif olunması, Zəfər paradının keçirilməsi, Hərbi Qənimətlər Parkının yaradılması, Zəfər parkı və Zəfər muzeyinin istifadəyə verilməsi tarixi yaddaşımızın qorunmasına xidmət edən mühüm addımlardır. Bu layihələr gələcək nəsillərə Azərbaycanın hansı ağır sınaqlardan keçərək tarixi Qələbə qazandığını, bu Qələbənin hansı fədakarlıqlar hesabına əldə edildiyini çatdırmaq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə Zəfər parkı və Zəfər muzeyi milli yaddaşımızın mühüm məkanlarıdır. Zəfər parkının 2024-cü il noyabrın 8-də açılması, 2025-ci il noyabrın 8-də isə Zəfər muzeyinin istifadəyə verilməsi Qələbənin tarixiləşdirilməsi baxımından əlamətdar hadisələrdir. Muzeydə Vətən müharibəsinin gedişatı, Şuşanın azad edilməsi, dövlət suverenliyinin bərpası və Qarabağın dirçəlişi ilə bağlı ekspozisiyaların yaradılması tarixi həqiqətlərin qorunmasına və milli yaddaşın möhkəmləndirilməsinə xidmət edir. Zəfərin mənəvi və sosial mahiyyəti şəhid ailələrinə, qazilərə və müharibə iştirakçılarına göstərilən dövlət qayğısında da özünü göstərir. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə müharibədən sonrakı dövrdə şəhid ailələrinin və müharibə iştirakçılarının sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi, onların mənzil-məişət şəraitinin yaxşılaşdırılması, məşğulluğunun təmin edilməsi, reabilitasiya xidmətləri və müasir protezlərlə təminat istiqamətində genişmiqyaslı tədbirlər həyata keçirilir. 2026-cı ilin oktyabr ayına olan göstəricilərə əsasən, postmüharibə dövründə şəhid ailələri və müharibə iştirakçılarından ibarət 132 min şəxsə 443 min xidmət göstərilib, 7 354 mənzil və 586 avtomobil təqdim olunub. Şəhid ailələri və müharibə iştirakçılarından ibarət 30,9 min şəxsin məşğulluğu təmin edilib, 25,9 min şəxsə birdəfəlik ödəniş verilib. Müharibə ilə əlaqədar əlilliyi olan şəxslərin reabilitasiyası istiqamətində də mühüm nəticələr əldə olunub. Bu siyasət dövlətin şəhidlərin xatirəsinə, qazilərin fədakarlığına və Vətən qarşısında xidmətləri olan insanların sosial rifahına verdiyi yüksək dəyərin ifadəsidir. Bu istiqamətdə «YAŞAT» Fondunun fəaliyyəti də xüsusi qeyd olunmalıdır. Fond şəhid ailələrinin və müharibə nəticəsində əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslərin sosial problemlərinin həllinə və onların ehtiyaclarının qarşılanmasına mühüm töhfə verir. Dövlətin həyata keçirdiyi sosial siyasətlə vətəndaş cəmiyyəti təşəbbüslərinin uzlaşdırılması həmrəylik və qarşılıqlı məsuliyyət mühitini daha da gücləndirir. Tarixi Zəfərin ən mühüm nəticələrindən biri də işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yeni həyatın qurulması və Böyük Qayıdış prosesinin başlanmasıdır. Prezident cənab İlham Əliyevin 2022-ci il 16 noyabr tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş Böyük Qayıdışa dair I Dövlət Proqramı Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası, əhalinin doğma torpaqlarına təhlükəsiz və dayanıqlı qayıdışının təmin olunması baxımından strateji yol xəritəsi rolunu oynayır. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan quruculuq işləri miqyasına və əhatə dairəsinə görə müasir Azərbaycanın ən böyük inkişaf layihələrindən biridir. İlk növbədə, ərazilərin minalardan təmizlənməsi, yol-nəqliyyat infrastrukturunun yaradılması, elektrik enerjisi, su və qaz təchizatının bərpası, yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması, məktəblərin, xəstəxanaların, mədəniyyət və xidmət obyektlərinin inşası həyata keçirilir. Füzuli və Zəngilan beynəlxalq hava limanlarının istifadəyə verilməsi, yeni avtomobil və dəmir yollarının çəkilməsi, tunellərin inşası Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun ölkənin iqtisadi sisteminə inteqrasiyasını sürətləndirir. 2020-ci ildən 2026-cı il də daxil olmaqla azad edilmiş ərazilərin bərpası və yenidən qurulması üçün dövlət büdcəsindən 25 milyard manatdan artıq vəsait ayrılması bu istiqamətin dövlət siyasətində hansı səviyyədə prioritet olduğunu göstərir. 2027-ci il üçün isə həmin məqsədlərə 3,4 milyard manat vəsait nəzərdə tutulub. Bu rəqəmlər Azərbaycanın Qələbədən sonra quruculuq mərhələsinə keçidinin real iqtisadi və maliyyə əsaslarını nümayiş etdirir. Böyük Qayıdış artıq konkret nəticələrlə müşayiət olunur. 2026-cı il oktyabrın 23-nə olan məlumata əsasən, işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpa olunmuş yaşayış məntəqələrinə 10 114 ailə, ümumilikdə 40 922 nəfər qayıdıb. İndiyədək 10 şəhər, 3 qəsəbə və 34 kənd olmaqla, ümumilikdə 47 yaşayış məntəqəsinə keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı təmin edilib. Azad edilmiş ərazilərdə 93 mindən çox insan yaşayır, çalışır və təhsil alır. Bu prosesin əsas məqsədi yalnız insanların öz doğma yurdlarına qaytarılması deyil, həmin ərazilərdə müasir yaşayış şəraitinin, dayanıqlı məşğulluğun və sosial rifahın təmin edilməsidir. Qarabağın bərpasında sosial infrastrukturun yaradılması da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ağalı kəndində «Smart DOST» məntəqəsinin, Qarabağ Regional DOST Mərkəzinin, Şuşa regional «ASAN xidmət» mərkəzinin, eləcə də digər xidmət və peşə hazırlığı məntəqələrinin fəaliyyətə başlaması dövlət xidmətlərinin azad edilmiş ərazilərdə də əlçatanlığını təmin edir. Qarabağ Universitetinin yaradılması və burada minlərlə tələbənin təhsil alması isə regionun intellektual və elmi potensialının formalaşdırılmasına xidmət edir. Bu, Qarabağın yalnız fiziki deyil, həm də sosial, mədəni və intellektual baxımdan dirçəldilməsinin göstəricisidir. Zəfərin yaratdığı yeni geosiyasi reallıqlar Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşması prosesində də özünü göstərir. Azərbaycan müharibədən sonra regional sülhün və əməkdaşlığın təmin edilməsinə yönəlmiş təşəbbüslərlə çıxış edərək sülh gündəliyinin əsas müəlliflərindən birinə çevrilib. 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda Azərbaycan, ABŞ və Ermənistan liderlərinin iştirakı ilə keçirilən görüş, Birgə Bəyannamənin imzalanması, sülh sazişi layihəsinin paraflanması və regional kommunikasiyaların açılması istiqamətində əldə olunan razılaşmalar bu prosesin mühüm mərhələsini təşkil edir. Xüsusilə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında maneəsiz bağlantının təmin olunmasını nəzərdə tutan «Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu» təşəbbüsü regionun gələcək nəqliyyat və iqtisadi mənzərəsi baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın mövqeyi aydındır: davamlı sülh qarşılıqlı suverenliyə, ərazi bütövlüyünə, sərhədlərin toxunulmazlığına və beynəlxalq hüquqa hörmət prinsiplərinə əsaslanmalıdır. Ermənistanın konstitusiyasında Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının aradan qaldırılması və sülh sazişinin imzalanması üçün zəruri hüquqi şərtlərin təmin edilməsi bu baxımdan mühüm əhəmiyyət kəsb edir. 2025-ci il noyabrın 30-da ATƏT-in Minsk Prosesi və əlaqəli strukturlarının fəaliyyətinin rəsmən başa çatması da münaqişənin əvvəlki vasitəçilik formatının tarixə qovuşduğunu göstərən mühüm hadisədir. Bu gün Azərbaycan artıq öz ərazi bütövlüyünü və dövlət suverenliyini təmin etmiş, regional və beynəlxalq münasibətlər sistemində mövqelərini gücləndirmiş dövlət kimi yeni inkişaf mərhələsini yaşayır. Qarşıda dayanan əsas vəzifə əldə edilmiş tarixi nailiyyətlərin qorunması, iqtisadi gücün daha da artırılması, azad edilmiş ərazilərin dayanıqlı inkişafının təmin olunması və regional sülhün möhkəmləndirilməsidir.

Cənab Prezidentin «Biz sülh istəyirik, biz müharibə istəmirik. Sülh, amma ədalətli sülh» fikri Azərbaycanın postmünaqişə dövründəki siyasi strategiyasının mahiyyətini ifadə edir. Azərbaycan müharibə istəmir, lakin əldə etdiyi tarixi nailiyyətlərin, suverenliyinin və milli maraqlarının qorunması məsələsində qətiyyətli mövqeyini davam etdirir. 44 günlük Vətən müharibəsində qazanılan Qələbə sübut etdi ki, güclü dövlət, müasir ordu, uzaqgörən siyasi rəhbərlik və milli birlik vahid məqsəd ətrafında birləşdikdə ən mürəkkəb tarixi vəzifələri belə həyata keçirmək mümkündür. Bu Zəfər yalnız torpaqlarımızın azad edilməsi deyil, həm də Azərbaycan xalqının özünəinamının, milli qürurunun və dövlətçilik iradəsinin bərpasıdır.

Bu gün Qarabağda yüksələn hər yeni bina, açılan hər məktəb, salınan hər yol, doğma yurduna qayıdan hər ailə Zəfərin davam edən təcəssümüdür. Müharibə meydanında qazanılmış Qələbə indi quruculuq, inkişaf və tərəqqi meydanında davam etdirilir. Azərbaycanın qarşısında duran strateji hədəf isə bu tarixi nailiyyətləri güclü iqtisadiyyat, dayanıqlı sülh, sosial rifah və gələcək nəsillərin təhlükəsizliyi ilə möhkəmləndirməkdir. Zəfərə aparan yol böyük siyasi iradə, milli həmrəylik və tarixi məsuliyyət yolu idi. Bu yolun nəticəsi olaraq Azərbaycan öz tarixinin yeni səhifəsini yazdı. Həmin səhifənin əsas məzmunu isə güclü dövlət, qüdrətli ordu, suverenlik və qalib xalq amillərinin vəhdətidir.

Tahir Mirkişili,

Milli Məclisin deputatı