Bu payız Bakı Asiya məkanının mühüm dialoq platformalarından biri olan Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) yeddinci zirvə görüşünün ev sahibi oldu. Oktyabrın 15-də keçirilən tədbirdə Prezident İlham Əliyevin nitqi adi protokol çıxışı çərçivəsinə sığmadı. Dövlət başçısı iştirakçıların diqqətini beynəlxalq siyasətin ən həssas suallarından birinə yönəltdi: qəbul edilmiş qaydalar kimin üçün və hansı vaxt işləyir? Çıxışın bütün hissələrini birləşdirən fikir sadə idi: dövlətlər arasında etimad yalnız hüquq bərabər tətbiq olunanda yaranır.
Prezident söhbətə Azərbaycanın xəritədəki yerindən başladı. İki qitənin kəsişməsində olan ölkəmiz bu gün Avrasiyada ayrı-ayrı məkanları bir-birinə bağlayan körpü rolunu oynayır. Siyasi dialoq, ticarət, yük daşımaları, enerji təchizatı və insani mübadilə sahələrində qurulan çoxsaylı əlaqələr yalnız iqtisadi fayda gətirmir, həm də ətraf coğrafiyada sabitliyin əsaslarını möhkəmləndirir. Bu fəaliyyətin arxasında dayanan düşüncə də açıq izah olundu: Bakı tərəfdaşlarla bərabər səviyyədə danışır, başqasının daxili işinə qarışmır və hər bir dövlətin sərhədlərinə, suveren qərar vermək hüququna hörmət edir.
Məhz bu ölçülər dünya siyasətində müşahidə olunan ikili meyarlara münasibəti müəyyən edir. Azərbaycan münaqişələrə baxarkən vəziyyətdən asılı olaraq dəyişən meyarların zərərli təcrübə olduğunu dəfələrlə bəyan edib və bu mövqeyini faktlarla əsaslandırıb. Nitqdə bu mövzu təkcə nəzəri mülahizə kimi deyil, ölkənin öz yaşantısı fonunda səsləndi. Prezidentin xatırlatdığına görə, müstəqilliyin bərpasından keçən 35 il ərzində Azərbaycan dəfələrlə ədalətsiz münasibətlə üz-üzə qalıb və bunun ən ağır nəticəsi torpaqlarımızın uzun müddət düşmən nəzarətində olması idi.
Rəqəmlər bu vəziyyətin miqyasını aydın göstərir. Beynəlxalq səviyyədə sərhədləri təsdiqlənmiş ərazimizin təxminən beşdə bir hissəsi otuz il müddətində Ermənistanın nəzarətində qaldı. Bu dövrdə təxminən bir milyon insan Qarabağdan, Şərqi Zəngəzurdan, eləcə də indiki Ermənistan torpağında yaşadıqları ata-baba yurdlarından çıxarıldı. Dövlət başçısı bu hadisələri açıq adı ilə, yəni hərbi təcavüz və etnik təmizləmə kimi qiymətləndirdi. Bundan sonra isə təbii sual meydana çıxır: dünya bu qədər uzun zaman nə üçün səssiz qaldı?
Cavab beynəlxalq qurumların ötən illərdəki davranışında gizlənir. BMT-nin Təhlükəsizlik Şurası 1993-cü ildə işğalçı hərbi hissələrin dərhal və heç bir şərt qoyulmadan geri çəkilməsini tələb edən dörd qətnamə qəbul etmişdi. Lakin bu sənədlər üç onillik ərzində icra olunmadı və faktiki olaraq arxivə çevrildi. Danışıqları aparmaq üçün 1992-ci ildə formalaşdırılan ATƏT-in Minsk qrupu da prosesi nəticəyə aparmaq əvəzinə, status-kvonu saxlamağa üstünlük verdi. Prezidentin təbirincə desək, bu qurumun işi real nəticədən çox görüntü yaratmağa xidmət edirdi.
Avropanın bəzi qurumlarının mövqeyi isə vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirdi. Dövlət başçısı Avropa Parlamenti ilə Avropa Şurasının davranışını müasir diplomatiyaya yaraşmayan köhnə düşüncə tərzinin təzahürü kimi xarakterizə etdi. Onun fikrincə, bu qurumlar təcavüzə məruz qalan tərəfi mütəmadi tənqid edir, günahkar tərəfin isə cəsarətini artırırdılar. Belə yanaşma ədalət prinsipini təhrif edir və beynəlxalq hüququn nüfuzuna zərbə vurur, çünki hüquq yalnız sözdə qaldıqda, ona inam da tədricən azalır.
Nitqdə Ermənistanın siyasi davamlılığına da diqqət çəkildi. 2018-ci ildən sonra hakimiyyətə gələn rəhbərlik əvvəlki dövrün xəttini dəyişmədi. Bunu 2019-cu ildə o zaman hələ nəzarətdən kənar olan Xankəndidə söylənən məşhur bəyanat və həmin illərdə müdafiə nazirinin yeni müharibə ilə hədələməsi təsdiqləyirdi. Prezident bu məqamda ən çox beynəlxalq ictimaiyyətin reaksiyasızlığından danışdı: nə qarşısıalınmaz dağıntılar, nə dini abidələrə hörmətsizlik, nə də mülki əhalinin məruz qaldığı zorakılıq hər hansı ciddi siyasi nəticə doğurmadı.
2020-cinin yayında sərhəddə baş verən iki təxribat Azərbaycan cəmiyyətində səbrin sonuna çatdığını göstərdi. Həmin hadisələrdən sonra başlayan qırx dörd günlük müharibə Azərbaycan Ordusuna üç yüzdən çox yaşayış məntəqəsini azad etməyə imkan verdi. Noyabrın 10-da Ermənistan məğlubiyyətini rəsmən qəbul edən sənədi imzaladı. Bununla belə, ərazilərin müəyyən hissəsində vəziyyət qeyri-müəyyən qaldı. Bakı növbəti üç il ərzində məsələni siyasi yolla həll etməyə çalışdı, qarşı tərəf isə atəşkəsdən güc toplamaq və yenidən hücuma hazırlaşmaq üçün istifadə etdi. Prezident bunun xaricdəki yeni himayədarların köməyi ilə baş verdiyini bildirdi.
2023-cü ilin sentyabrında aparılan əməliyyat bu dövrə nöqtə qoydu. Bir gündən az vaxt ərzində Qarabağdakı düşmən qüvvələri məhv edildi, ölkənin suverenliyi tam bərpa olundu, separatçılıq təhlükəsi aradan qalxdı. Bundan sonra məsələnin hüquqi tərəfi önə çıxdı: separatçı rəhbərlər və müharibə cinayətləri törətmiş şəxslər Azərbaycan məhkəməsinin qarşısında cavab verir. Dövlət başçısı bu prosesi Nürnberq mühakiməsinin analoqu adlandırdı və qeyd etdi ki, Bakını tanklarla tutacaqlarını deyənlər indi həbsxanada məhbus kimi saxlanılır, onların döyüş texnikası isə Hərbi Qənimətlər Parkında sərgilənir.
Prezident Zəfər parkının, Zəfər muzeyinin və Hərbi Qənimətlər Parkının AQEM qonaqları üçün açıq olduğunu xüsusi qeyd etdi. Bu çağırışda dərin məna var: işğalın dərəcəsini və qələbənin xarakterini anlamaq üçün sənədlər kifayət etmir, hadisələrin izlərini yerində görmək lazımdır. Prezident bu məsələyə niyə geniş yer ayırdığını da izah etdi. Onun fikrincə, bu mövzu bir ölkənin tarixi ilə məhdudlaşmır. Beynəlxalq qərarların icrasını təmin edəcək işləkmiş mexanizm yaradılmayınca, qarşıdurmalar bitməyəcək və yenilərinin meydana çıxması qaçılmaz olacaq.
Müharibənin mənəvi tərəfi də nitqin vacib hissəsi oldu. Prezident vurğuladı ki, Azərbaycan silaha könüllü olaraq əl atmayıb. Vaxtında tətbiq edilmiş sanksiyalar təcavüzkarı dayandıra bilərdi və o zaman döyüş meydanında hüququn bərpasına ehtiyac qalmazdı. Cəzasızlıq isə yalnız daha böyük cəsarət doğurdu. Himayədarlar isə Azərbaycan xalqının xarakterini, onun qürurunu, azadlığa bağlılığını və əxlaqi dəyərlərini yaxşı qiymətləndirmədilər. Qələbədən sonra isə Bakı intiqam yolunu seçmədi, məğlub tərəfə sülh təklif etdi. Bu addımdan bir ildən bir qədər artıq müddət keçib və region sakitlik şəraitində yaşayır, lakin sülhün hələ də möhkəmləndirməyə ehtiyacı var.
Nitqin son hissəsi AQEM-in özünə həsr edildi. Azərbaycan iki il təşkilata rəhbərlik edərkən onun güclənməsini əsas hədəf seçdi. Bu müddətdə nəqliyyat əlaqələri, rəqəmsal transformasiya, ekologiya, turizm, təhsil, elm və digər sahələrdə əməkdaşlıq fəallaşdırıldı. Üzvlərin yekdil dəstəyi sayəsində həyata keçirilən təşəbbüslər Müşavirənin hüquqi və institusional əsaslarını daha sağlam etdi, iştirakçı dövlətlərin sayı artdı, regionda təhlükəsizlik, rifah və qarşılıqlı anlaşma üzrə dialoqun imkanları xeyli genişləndi.
Bu çıxışın Asiya auditoriyası üçün xüsusi əhəmiyyəti var. AQEM-ə üzv dövlətlərin böyük əksəriyyəti özü də müxtəlif tarixi mərhələlərdə xarici təzyiqlə, sərhəd mübahisələri ilə və ya siyasi manipulyasiyalarla qarşılaşıb. Buna görə də Azərbaycan rəhbərinin suverenliyin toxunulmazlığı barədə söylədiyi fikirlər bu məkanda yad səslənmədi, əksinə, tanış və yaxın təcrübə kimi qəbul olundu. Qitənin müxtəlif guşələrindən gələn nümayəndələr üçün əsas məsələ eyni idi: qaydaların seçmə qaydada yox, ardıcıl işləməsi.
Nitqin diqqətəlayiq cəhətlərindən biri də emosional tonla praqmatik məzmunun birləşməsi idi. Prezident keçmişi xatırlayarkən yalnız ağrılı xatirələrə müraciət etmədi, bu xatirələrdən konkret siyasi nəticə çıxardı. O, beynəlxalq qurumlara açıq çağırış etdi: mövcud sistem yalnız qərar qəbul etməklə kifayətlənməməli, həmin qərarların həyata keçirilməsinə də məsuliyyət daşımalıdır. Əks halda hər bir yeni qətnamə əvvəlkilərin taleyini yaşamaq təhlükəsi ilə üz-üzə qalacaq.
Sülh mövzusuna gəldikdə, Azərbaycan Prezidentinin yanaşması ehtiyatlı realizmə əsaslanır. Dövlət başçısı əldə edilən sakitliyin dəyərini inkar etmir, lakin onun özlüyündə sabit olmadığını da gizlətmir. Real sülh yalnız qarşılıqlı etimadla, öhdəliklərə sadiqliklə və keçmişin təkrarlanmayacağına əminliklə qurula bilər. Bu isə həm regionda olan tərəflərdən, həm də kənardan proseslərə təsir göstərən qüvvələrdən məsuliyyətli davranış tələb edir.
Zirvə görüşünün təşkili və keçirilməsi Azərbaycanın beynəlxalq ictimaiyyət qarşısındakı etibarını da nümayiş etdirdi. Müxtəlif ölkələrin liderlərini və nümayəndə heyətlərini bir məkanda toplamaq üçün təşkilatın üzvləri arasında güclü inam olmalıdır. Bakının sədrlik dövründəki fəaliyyəti məhz bu inamın nəticəsidir və o, təşkilatın gələcək inkişafı üçün konstruktiv zəmin hazırlayıb.
Nəhayət, çıxışın verdiyi əsas dərs ondan ibarətdir ki, ədalətin gecikdirilməsi sabitliyi qorumur, yalnız gərginliyi növbəti dövrə ötürür. Azərbaycan təcrübəsi göstərdi ki, uzun illər diplomatik formalara sığınmaq heç də həmişə problemin həllinə gətirib çıxarmır. Dünya birliyi bu təcrübəni nəzərə alsa, gələcəkdə oxşar böhranların qarşısını daha tez və daha az itkiylə almaq mümkün olar. Məhz buna görə Bakıdan səslənən çağırış təkcə bir ölkənin mövqeyi kimi deyil, ümumi təhlükəsizlik üçün düşünülmüş təklif kimi qəbul edilməlidir.
Beləliklə, Bakı zirvəsi iki məsələni eyni müstəvidə qoydu. Birincisi, Azərbaycanın tarixi yolu göstərir ki, qəbul edilmiş qətnamələr icra mexanizmindən məhrum olduqda, münaqişələr həll olunmur, sadəcə uzanır. İkincisi, ölkəmiz Asiyada etimadın və əməkdaşlığın formalaşmasına real töhfə verir. Azərbaycan həm öz ərazi bütövlüyünü qorumağı bacaran, həm də qonşuluqda sülhü dəyərləndirən dövlət kimi çıxış edir və bu mövqe AQEM-in gələcək fəaliyyəti üçün də əhəmiyyətli dayaq ola bilər.
Emin Əliyev,
YAP Sumqayıt şəhər təşkilatının məsləhətçisi
