Piştaxtadan platformaya...

Qlobal rəqəmsallaşmanın sürətlənən təsiri istehsal və xidmət sahələri ilə yanaşı gündəlik istehlak davranışlarını, ticarət mexanizmlərini və iqtisadi münasibətlərin strukturunu köklü şəkildə dəyişdirir. Bir zamanlar şəhər iqtisadiyyatının əsas mərkəzi hesab olunan ənənəvi bazarlar bu gün yeni iqtisadi reallıqla üz-üzədir: fiziki piştaxtalar virtual vitrinlərlə, canlı ünsiyyət isə alqoritmik idarəetmə və avtomatlaşdırılmış sifariş sistemləri ilə əvəz olunur.

Müasir istehlakçı üçün artıq əsas məsələ yalnız məhsulun özü deyil. Məhsulun çatdırılma sürəti, rəqəmsal əlçatanlığı, platformadakı görünürlüğü və xidmət keyfiyyəti iqtisadi dəyərin əsas komponentlərinə çevrilib. Beləliklə, bazar anlayışı fiziki məkandan çıxaraq məlumat axını, diqqət və rəqəmsal görünürlük üzərində qurulan yeni iqtisadi sistemə transformasiya olunur. Bu dəyişiklik sadəcə texnoloji yenilənmə deyil, sosial-iqtisadi strukturun yenidən formalaşmasıdır. Belə ki, nənəvi bazarlar tarixən yalnız ticarət məkanı olmayıb — onlar sosial ünsiyyətin, lokal iqtisadi əlaqələrin və minlərlə insanın dolanışığının əsas institutlarından biri kimi fəaliyyət göstərib. Buna görə də baş verən transformasiya bazarın formasını deyil, onun mahiyyətini dəyişdirir.

Bu transformasiya iqtisadi münasibətlərin mahiyyətini dəyişdirir və bazar iştirakçıları arasındakı qarşılıqlı əlaqələri yenidən formalaşdırır. Nəticədə, istehlakçı davranışları da dəyişir. Qərarlar artıq birbaşa axtarışa əsaslanmır, daha çox rəqəmsal platformaların təqdim etdiyi məlumat mühiti və tövsiyə sistemlərinin təsiri ilə formalaşır. Bu isə istehlak prosesini daha yönləndirilmiş və məlumat əsaslı bir mexanizmə çevirir.
Beləliklə, ticarət getdikcə daha çox məlumat əsaslı, yönləndirilmiş və platforma mərkəzli bir iqtisadi mexanizm xarakteri qazanır.

Elektron ticarət qlobal yüksəlişdə
Bu tendensiyanı qlobal statistik göstəricilər də təsdiqləyir. Belə ki, elektron ticarət artıq qlobal pərakəndə satışların təxminən 19–20 faizini təşkil edir və bu göstəricinin 2027-ci ilə qədər 24–25 faizə yüksələcəyi proqnozlaşdırılır. Bu rəqəmlər göstərir ki, ticarət fiziki məkan məhdudiyyətlərindən çıxaraq rəqəmsal ekosistemlər üzərində qurulan qlobal sistemə çevrilir. Qlobal elektron ticarət dövriyyəsi artıq 6 trilyon ABŞ dollarından artıqdır. Eyni zamanda, “gig economy” sektorunda 150–200 milyona yaxın insanın fəaliyyət göstərdiyi təxmin olunur. Bu göstəricilər platforma iqtisadiyyatının artıq marginal model deyil, qlobal əmək və ticarət sisteminin əsas komponentlərindən birinə çevrildiyini göstərir.

Bəs, Azərbaycan bu keçidin hansı mərhələsindədir?
Azərbaycan iqtisadiyyatı da qlobal rəqəmsal transformasiyanın təsir dairəsinə daxil olub. Son illərdə nağdsız ödənişlərin həcmi illik 30–40 faiz artım tempi nümayiş etdirir, elektron ticarət əməliyyatları isə davamlı yüksələn dinamika ilə genişlənir. Rəqəmsal xidmət platformaları xüsusilə çatdırılma, nəqliyyat və marketplace sektorları artıq gündəlik istehlak davranışının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Bakı şəhərində müşahidə olunan tendensiyalar göstərir ki, istehlakçılar getdikcə daha çox fiziki mağazalar əvəzinə mobil tətbiqlər üzərindən alış-veriş etməyə üstünlük verirlər. Bu göstəricilər ölkədə rəqəmsal keçidin artıq ilkin mərhələdən çıxaraq strukturlaşma mərhələsinə keçdiyini göstərir. Yəni proses təkcə texnologiyanın tətbiqi deyil, həm də iqtisadi davranış modellərinin dəyişməsi ilə müşayiət olunur. Xüsusilə sosial media üzərindən satış və rəqəmsal platformalara əsaslanan biznes modelləri kiçik və orta sahibkarlıq seqmentində sürətlə yayılmaqdadır. Lakin əsas məsələ texnologiyanın mövcudluğu deyil, onun iqtisadi və institusional sistemə inteqrasiyasıdır. Kiçik sahibkarların rəqəmsal platformalara uyğunlaşma səviyyəsi, hüquqi tənzimləmə mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi və əmək bazarının yeni modelə adaptasiyası bu prosesin gələcək istiqamətini müəyyən edən əsas faktorlar kimi çıxış edir.
Əks halda, rəqəmsal transformasiya yalnız imkanlar yaratmaqla kifayətlənməyəcək, eyni zamanda uyğunlaşma qabiliyyəti zəif olan iqtisadi subyektlərin bazardan sıxışdırılması riskini də artıracaq. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə regionlararası və sosial-iqtisadi fərqlərin daha da dərinləşməsi ehtimalını gücləndirir.

Kiçik və orta bizneslər rəqabətə davam gətirəcək, yoxsa?..
Müasir iqtisadi sistemdə rəqabət artıq fiziki məkanlarda deyil, rəqəmsal mühitin daxilində daha dəqiq desək, alqoritmlərin idarə etdiyi görünməz strukturlar üzərində qurulur. Onlayn ticarətin genişlənməsi kiçik sahibkarları lokal bazar çərçivəsindən çıxararaq qlobal rəqabət mühitinə daxil edib. Artıq rəqabət eyni küçədə yerləşən mağazalar arasında deyil, bir klik məsafəsində fəaliyyət göstərən minlərlə, hətta milyonlarla satıcı arasında formalaşır. Bu yeni iqtisadi reallıqda uğur yalnız məhsulun keyfiyyəti ilə müəyyən olunmur. Ənənəvi rəqabət üstünlükləri ilə yanaşı, rəqəmsal marketinqin effektivliyi, platforma alqoritmlərinə uyğunlaşma bacarığı, məlumat analitikası və istifadəçi davranışının düzgün təhlili əsas üstünlük faktorlarına çevrilir. Xüsusilə rəqəmsal görünürlük strategiyası bazarda mövqe qazanmağın əsas şərtlərindən biri hesab olunur.

Formal baxımdan platforma iqtisadiyyatı açıq bazar modeli təsiri bağışlayır. Lakin praktik müstəvidə bazarın görünən hissəsi alqoritmik sistemlər tərəfindən idarə edilir. Hansı məhsulun ön plana çıxacağı, hansı qiymətin istifadəçiyə daha çox göstəriləcəyi və hansı satıcının daha yüksək satış əldə edəcəyi çox zaman platforma daxilində işləyən statistik modellər və reytinq mexanizmləri ilə müəyyən olunur. Bu isə klassik iqtisadi nəzəriyyədə qəbul olunan “azad rəqabət” anlayışının struktur baxımından dəyişdiyini göstərir. Ənənəvi iqtisadi sistemdə əsas resurs kapital, istehsal gücü və logistika hesab olunurdusa, müasir rəqəmsal iqtisadiyyatda əsas resurs görünürlük və diqqət axınına çevrilib. Çünki rəqəmsal mühitdə görünməyən məhsul texniki olaraq bazarda mövcud olsa belə, iqtisadi dövriyyədə faktiki iştirak edə bilmir. Nəticə etibarilə iqtisadi güc tədricən istehsalçılardan platformalara, platformalardan isə məlumatı və istifadəçi davranışını idarə edən alqoritmik sistemlərə doğru keçir. 

Bununla yanaşı, elektron ticarət kiçik və orta bizneslər üçün həm də yeni asılılıq formaları yaradır. Rəqəmsal platformalar sahibkarlara minimal xərclərlə bazara çıxış əldə etmək, daha geniş istehlakçı auditoriyasına çatmaq və rəqəmsal reklam-sifariş sistemlərindən faydalanmaq imkanı verir. Bu model xüsusilə kiçik sahibkarların lokal bazar sərhədlərini aşaraq daha böyük iqtisadi mühitə inteqrasiya olunmasını sürətləndirir. Lakin platforma əsaslı iqtisadi modelin digər tərəfi də mövcuddur. Satış prosesinin platforma alqoritmlərindən asılı vəziyyətə düşməsi, yüksək komissiya xərcləri və görünürlük uğrunda artan rəqabət kiçik bizneslərin fəaliyyətinə birbaşa təsir göstərir. Bir sıra rəqəmsal platformalarda komissiya haqlarının 10–30 faiz arasında dəyişməsi xüsusilə kiçik sahibkarlar üçün əlavə iqtisadi yük formalaşdırır.

İqtisadi gücün mərkəzləşməsi və platforma dominantlığı

Elektron ticarətin əsas xüsusiyyətlərindən biri iqtisadi gücün tədricən məhdud sayda texnoloji şirkətin əlində cəmlənməsidir. Müasir qlobal bazarda “Amazon”, “Alibaba”, “Google”, “Meta” və digər iri platformalar artıq yalnız kommersiya subyekti kimi deyil, bazarın funksional infrastrukturunu idarə edən sistemlər kimi çıxış edir. Onlar logistika, reklam, istehlakçı davranışı analizi, qiymət formalaşdırılması və məlumat idarəçiliyini birləşdirən kompleks iqtisadi infrastruktura çevriliblər.  Bu platformalar milyonlarla istifadəçinin davranış məlumatlarını toplayır, məlumat axınını yönləndirir və alqoritmik mexanizmlər vasitəsilə bazar davranışına təsir göstərir. Hansı məhsulun görünəcəyini, hansı xidmətin ön plana çıxacağını və hansı satıcının daha çox auditoriyaya çatacağını böyük ölçüdə həmin sistemlər müəyyən edir. Bu transformasiya nəticəsində bazarın klassik funksiyaları parçalanır və vahid fiziki məkanlardan çıxaraq mərkəzləşmiş rəqəmsal platformalarda cəmləşir. Əvvəllər ayrı-ayrı subyektlər tərəfindən icra olunan funksiyalar indi bir ekosistem daxilində platforma tərəfindən koordinasiya olunur. Beləliklə, müasir iqtisadi sistemdə əsas resurs artıq yalnız kapital və istehsal gücü deyil, məlumatın idarə olunması qabiliyyətidir. Nəticədə bazarın klassik funksiyaları parçalanır və mərkəzləşmiş rəqəmsal platformalarda cəmlənir. 

Bu sistem yeni tip iqtisadi asılılıq yaradır. Ənənəvi inhisar modellərində əsas məhdudiyyət bazara girişə tətbiq olunurdusa, platforma iqtisadiyyatında əsas nəzarət mexanizmi görünürlük üzərində qurulur. Formal olaraq bazara giriş açıqdır, lakin real rəqabət alqoritmik filtrasiya və sıralama mexanizmləri vasitəsilə formalaşdırılır. Bu yanaşma iqtisadi ədəbiyyatda getdikcə daha çox “görünürlük üzərində monopoliya” kimi xarakterizə olunur. Yəni bazarda mövcudluq hüquqi olaraq sərbəst olsa da, iqtisadi effekt yalnız platforma tərəfindən görünən və önə çıxarılan subyektlərə məxsus olur. Beləliklə, bazarın mahiyyəti dəyişir. O, artıq fiziki ticarət məkanı deyil, diqqət axınının, məlumatın və rəqəmsal görünürlüyün idarə olunduğu dinamik ekosistemə çevrilir. Rəqabət isə məhsul istehsalı mərhələsindən çıxaraq görünürlük və alqoritmik yerləşdirmə uğrunda mübarizə formasını alır.

“Bir klik”lə ticarət?..

Müasir istehlakçı davranışı artıq yalnız məhsulun özü ilə məhdudlaşmır. Bu gün məhsulun keyfiyyəti ilə yanaşı, çatdırılma sürəti, rəqəmsal əlçatanlıq və xidmətin səmərəliliyi də əsas seçim meyarına çevrilib. Beynəlxalq araşdırmalar göstərir ki, istehlakçılar artıq təkcə məhsulu deyil, bütöv istifadə təcrübəsini qiymətləndirirlər. Bu tendensiya ticarətin mahiyyətini dəyişdirərək onu fiziki məhsul satışından məlumat və diqqət üzərində qurulan rəqəmsal iqtisadi sistemə çevirir. Beləliklə, bazar anlayışı klassik iqtisadi məkan çərçivəsini aşır. Müasir iqtisadiyyatda əsas resurs artıq torpaq və mağaza deyil, alqoritmlər və istifadəçi davranışlarıdır. Baş verən proses yalnız texnoloji yenilənmə deyil, sosial-iqtisadi münasibətlərin yenidən formalaşmasıdır. Tarixən bazarlar təkcə alış-veriş məkanı olmayıb; onlar sosial əlaqələrin qurulduğu və yerli iqtisadi dövriyyənin formalaşdığı mühüm ictimai institut rolunu oynayıb. Rəqəmsallaşma isə bu funksiyanı yeni müstəviyə daşıyır. Rəqəmsal ticarət insanın seçim mexanizmini də dəyişir. Ənənəvi bazarda seçim müşahidə və müqayisə üzərində qurulurdusa, rəqəmsal mühitdə qərarlar saniyələr ərzində verilir. “Bir klik” modeli düşünmə müddətini minimuma endirərək impulsiv alış davranışını adi hala çevirir. Nəticədə “sonsuz seçim paradoksu” meydana çıxır. Seçim imkanları artsa da, seçim keyfiyyəti yüksəlmir, əksinə, psixoloji yorğunluq dərinləşir. İstehlakçı artıq ehtiyacına görə deyil, qarşısına çıxarılan informasiya axını əsasında qərar verir. Beləliklə, diqqət iqtisadiyyatı formalaşır. İstifadəçinin diqqəti, davranışı və rəqəmsal fəaliyyəti ölçülə bilən kommersiya dəyərinə çevrilir.

Data kolonializmi nədir?

Müasir platforma iqtisadiyyatının mərkəzində artıq fiziki məhsuldan daha çox məlumat dayanır. Rəqəmsal platformalar istifadəçi davranışlarını analiz etməklə istehlakçı psixologiyasını proqnozlaşdırır, reklam mexanizmlərini optimallaşdırır və bazar dinamikasını görünməz şəkildə istiqamətləndirirlər. Beləliklə, iqtisadi rəqabət tədricən məhsul istehsalından məlumat üzərində nəzarət mübarizəsinə çevrilir.

Bu kontekstdə “data kolonializmi” anlayışı xüsusi aktuallıq qazanır. Yerli bazarlar, kiçik sahibkarlar və milyonlarla istifadəçi məlumat istehsalının əsas mənbəyi olsalar da, həmin məlumatlardan yaranan iqtisadi dəyərin böyük hissəsi qlobal texnologiya platformaları tərəfindən mənimsənilir. İstifadəçinin davranışı, maraqları və gündəlik rəqəmsal fəaliyyəti görünməz iqtisadi resursa çevrilərək beynəlxalq platformaların kapital gücünü artırır.

Nəticədə iqtisadi asılılığın yeni forması meydana çıxır. Əvvəllər dövlətlərin və bazarların asılılığı əsasən xammal, enerji və istehsal üzərində qurulurdusa, bu gün həmin asılılıq məlumat və alqoritmik idarəetmə üzərində formalaşır. Müasir rəqabətdə üstünlük artıq daha çox istehsal edənə deyil, daha çox məlumat toplayan, onu emal edən və insan davranışını yönləndirə bilən sistemlərə məxsusdur.

Bu proses iqtisadi güc anlayışını da dəyişdirir. Ənənəvi iqtisadi modeldə əsas qüvvə istehsalçı və kapital sahibi hesab olunurdusa, rəqəmsal dövrdə güc mərkəzi platformalara, daha sonra isə məlumatı idarə edən alqoritmik sistemlərə keçir. Beləliklə, iqtisadiyyat tədricən görünən bazarlardan görünməyən rəqəmsal idarəetmə mexanizmlərinə doğru transformasiya olunur.

Elektron ticarətin kölgəsi...

Elektron ticarət müasir iqtisadiyyatın ən sürətlə inkişaf edən sahələrindən biri kimi təqdim olunsa da, onun görünən tərəfi ilə yanaşı, daha az müzakirə edilən “kölgə” qatları da mövcuddur. Sürət, rahatlıq və əlçatanlıq üzərində qurulan bu sistemin arxa planında ekoloji təzyiqin artması, əmək münasibətlərinin transformasiyası və məlumat üzərində nəzarətin güclənməsi kimi dərin proseslər formalaşır. Bu səbəbdən elektron ticarət təkcə texnoloji irəliləyiş deyil, həm də sosial və iqtisadi nəticələri olan kompleks bir transformasiya kimi dəyərləndirilməlidir.
Ekoloji yük və istehlak davranışının dəyişməsi
“Sürətli çatdırılma” modeli istehlak davranışını köklü şəkildə dəyişdirərək alış qərarlarını daha impulsiv və qısamüddətli edir. Nəticədə qablaşdırma tullantılarının artması, logistika şəbəkələrinin genişlənməsi və nəqliyyat axınının intensivləşməsi ekoloji yükü artırır. Enerji sərfiyyatı və karbon emissiyalarının yüksəlməsi göstərir ki, rəqəmsal ticarətin səmərəlilik üstünlüyü ətraf mühit üçün paralel və çoxqatlı xərclər yaradır. Beləliklə, “bir klik” rahatlığı görünməyən və geniş miqyaslı ekoloji infrastruktur üzərində qurulur.
Əmək bazarında struktur dəyişiklikləri
Rəqəmsal platformaların genişlənməsi əmək münasibətlərini dəyişdirərək ənənəvi daimi məşğulluq modelinin əhatəsini daraldır. Onun yerini tapşırıq əsaslı, çevik, lakin daha qeyri-sabit “gig economy” modeli tutur. Bu model əmək bazarına giriş imkanlarını genişləndirsə də, sabit gəlir və sosial təminat baxımından yeni risklər formalaşdırır.
Əmək münasibətləri tədricən insan idarəçiliyindən uzaqlaşaraq platforma qaydaları, reytinq sistemləri və alqoritmik qiymətləndirmə mexanizmləri ilə tənzimlənir. Nəticədə əmək yalnız fiziki fəaliyyət deyil, eyni zamanda rəqəmsal performans göstəriciləri ilə ölçülən bir sistemə çevrilir.
Bazar gücünün mərkəzləşməsi və məlumat iqtisadiyyatı
Platforma iqtisadiyyatının genişlənməsi bazar strukturunda mərkəzləşmə meylini gücləndirir. Kiçik və orta sahibkarların rəqabət imkanları getdikcə platforma alqoritmlərindən və görünürlük mexanizmlərindən asılı vəziyyətə düşür. Bu isə iqtisadi gücün paylanmasında qeyri-bərabərliyi artırır.
Eyni zamanda, istifadəçi məlumatları yeni iqtisadi resursa çevrilir. Məlumatın toplanması, emalı və davranışın proqnozlaşdırılması üzərində qurulan bu modeldə əsas üstünlük istehsal gücündən çox, idarəetmə və yönləndirmə qabiliyyətinə əsaslanır. Beləliklə, rəqəmsal iqtisadiyyat “istehsal iqtisadiyyatı”ndan “məlumat və davranış iqtisadiyyatı”na doğru transformasiya olunur. Nəticə etibarilə, rəqəmsal iqtisadiyyat yalnız ticarət prosesini deyil, əmək münasibətlərini, ekoloji balansı və iqtisadi güc bölgüsünü yenidən formalaşdırır. Sürət və rahatlıq üzərində qurulan bu sistemin davamlılığı onun yaratdığı görünməyən sosial, ekoloji və institusional xərclərin necə idarə olunmasından asılıdır.

Gələcəyin bazarı necə olacaq? 

Gələcəyin bazarı artıq vitrinlərin, piştaxtaların və fiziki satış məkanlarının sərhədində formalaşmır. O, ekranların arxasında, alqoritmlərin içində və məlumat axınlarının görünməz qatında qurulur. Bugünkü iqtisadi reallıq göstərir ki, bazar təkcə məhsulun satıldığı yer deyil, davranışın idarə olunduğu, diqqətin yönləndirildiyi və qərarların əvvəlcədən formalaşdırıldığı sistemdir.

Tam rəqəmsal dominantlıq

Bu modeldə iqtisadi fəaliyyət tamamilə platformalara keçir və fiziki bazarlar demək olar ki, funksional əhəmiyyətini itirir. Süni intellekt, avtomatlaşdırılmış logistika və real vaxt analitikası bazarın əsas dayaqlarına çevrilir. Rəqabət artıq məhsulun keyfiyyəti ilə deyil, məlumatın idarə olunması, davranışın proqnozlaşdırılması və görünürlüyün optimallaşdırılması ilə müəyyən edilir. Nəticədə iqtisadi güc istehsalçılardan platformalara keçir və bazar “fiziki reallıqdan” “alqoritmik reallığa” transformasiya olunur.

Hibrid model

Bu ssenaridə fiziki bazarlar tam sıradan çıxmır, lakin onların rolu dəyişir. Onlar daha çox sosial məkan, təcrübə platforması və brend identikliyinin nümayiş olunduğu mühitə çevrilir. Əsas iqtisadi dövriyyə isə rəqəmsal platformalarda cəmlənir. Beləliklə, iqtisadi sistem ikili xarakter qazanır: biri sürət və miqyas üzərində, digəri isə sosial qarşılıqlı təsir və fiziki təcrübə üzərində qurulur.
 

Adaptasiya böhranı

Bu modeldə rəqəmsal transformasiya qeyri-bərabər şəkildə baş verir. Kiçik və orta bizneslərin bir hissəsi yeni rəqəmsal struktura uyğunlaşa bilmir və iqtisadi sistemdən kənarda qalır. Nəticədə bazar bir neçə iri platforma və texnoloji mərkəzdə cəmlənir. Bu isə iqtisadi bərabərsizliyi artırır və rəqabət mühitini daraldır.

Yeni iqtisadi reallıq

Elektron ticarət  artıq gələcəyin ehtimalı deyil, bu günün struktur reallığıdır. O, təkcə ticarətin formasını deyil, iqtisadi gücün paylanmasını, istehlak davranışını və bazarın mahiyyətini dəyişdirir. Bu sistemdə üstünlük kapitalın miqdarı ilə deyil, məlumatı idarə etmə bacarığı, adaptasiya sürəti və görünürlük strategiyası ilə müəyyən olunur. Fiziki bazarlar yox olmasa da, iqtisadi güc mərkəzi tədricən platformalara və rəqəmsal mühitə keçir.

Bazarın yeni güc qanunu

Gələcəyin bazarı artıq məhsulun satıldığı məkan deyil, diqqətin idarə olunduğu sistemdir. Burada əsas resurs istehsal deyil, görünürlük, məlumat və davranışın yönləndirilməsidir. Rəqabət istehsaldan çıxaraq alqoritmik seçimlər səviyyəsinə yüksəlir. Bu isə iqtisadi sistemin artıq klassik bazar məntiqindən uzaqlaşıb rəqəmsal idarəetmə modelinə keçdiyini göstərir.

Fiziki bazarın transformasiyası

Fiziki mağazalar tamamilə yox olmur, lakin funksional olaraq dəyişir. Onlar daha çox brend təcrübəsi, müştəri ilə birbaşa əlaqə və təqdimat məkanı rolunu oynayır. Əsas satış axını isə rəqəmsal platformalara yönəlir. Bu platformaların üstünlüyü miqyaslana bilmə gücündədir. Artıq eyni sistem milyonlarla istifadəçini eyni anda idarə edə bilir. Lakin bu güc eyni zamanda mərkəzləşmə və asılılıq risklərini də artırır.

Bazar əl dəyişir: Qazanmaq istəyiriksə...

Nəticə olaraq, bu dəyişiklik sadəcə bazarın rəqəmsallaşması deyil, iqtisadi gücün və üstünlüyün kimdə qalacağını yenidən müəyyən edən fundamental bir keçiddir. Əvvəllər üstünlük daha çox istehsal gücü, fiziki resurslar və bazarda möhkəm mövqe ilə ölçülürdüsə, bu gün əsas həlledici amil informasiyanı düzgün idarə etmək, rəqəmsal mühitdə görünürlük yaratmaq və dəyişən davranışlara sürətlə uyğunlaşmaq qabiliyyətidir.

Bu yeni reallıqda köhnə sistemin qaydaları ilə hərəkət edənlər üçün proses çox vaxt mövqenin zəifləməsi kimi görünür. Çünki bazarın məntiqi dəyişib. Artıq məhsul təkbaşına yetərli deyil, onun necə təqdim olunması, necə görünməsi və hansı platformalarda yerləşməsi də nəticəni müəyyən edir. Bu səbəbdən dəyişimi gec qəbul edənlər təbii olaraq geridə qalır. Eyni zamanda, bu transformasiya yeni imkanlar da yaradır: sərhədsiz bazarlara çıxış, daha sürətli böyümə və daha birbaşa iqtisadi təsir imkanları formalaşır. Yəni bazar bir tərəfdən rəqabəti sərtləşdirir, digər tərəfdən isə onu düzgün oxuyanlar üçün imkanları genişləndirir. Bütün bunların fonunda sistem daha sürətli, daha seçici və daha mərkəzləşmiş xarakter alır. Güc tədricən fərdi istehsalçılardan platformalara və alqoritmik strukturlara doğru yönəlir və bu da oyunun qaydalarını köklü şəkildə dəyişir. Nəticə etibarilə, bu dəyişimin cavabı sabit deyil, itirmək də mümkündür, qazanmaq da. Amma fərqi yaradan tək bir şey var: bu yeni bazarda qalib olanlar dəyişimi vaxtında görən və ona uyğunlaşa bilənlərdir.

Yaqut Ağaşahqızı, “İki sahil”