Rumıniya və Moldova mediasında son günlər iki ölkənin mümkün birləşməsi ilə bağlı müzakirələr yenidən gündəmə gəlib. Mövzu bir tərəfdən Rumıniya parlamentində “S.O.S. Romania” Partiyası tərəfindən irəli sürülmüş qanun layihəsinin Deputatlar Palatasında səssiz şəkildə qəbul olunması, digər tərəfdən isə Moldova Prezidenti Maya Sandunun bu təşəbbüsə sərt münasibət bildirməsi fonunda aktuallaşıb.
“İki sahil” xəbər verir ki, Rumıniyanın “HotNews”, “Digi24”, “Mediafax”, “Profit.ro” və “Cotidianul” nəşrlərində yayımlanan materiallarda məsələ həm tarixi, həm hüquqi, həm də geosiyasi kontekstdə təhlil olunur. Qeyd edilir ki, Rumıniya ilə Moldova arasında birləşmə ideyası yeni deyil və XIX əsrdə Moldova ilə Valaxiyanın birləşməsi nəticəsində müasir Rumıniya dövlətinin formalaşması ilə bağlı tarixi yaddaşda mühüm yer tutur.
“Cotidianul” nəşrində dərc olunan materialda xatırladılır ki, 1859-cu ildə Moldova və Valaxiyanın birləşməsində “cauzași” adlandırılan unionist fəallar mühüm rol oynayıblar. Onlar mətbuat, ictimai mobilizasiya və siyasi təzyiq vasitəsilə birləşmə ideyasını geniş ictimai gündəmə çıxarıblar. Bu tarixi paralel müasir Rumıniyada Moldova ilə birləşmə mövzusunun emosional və siyasi yüklə müşayiət olunmasının səbəblərindən biri kimi qiymətləndirilir. Lakin bu gün müzakirə edilən məsələ XIX əsrin tarixi şəraitindən tamamilə fərqli geosiyasi kontekstdə baş verir. Moldova hazırda Avropa İttifaqına inteqrasiya kursunu əsas strateji məqsəd kimi müəyyənləşdirib. Kişinyovun rəsmi mövqeyinə görə, ölkənin prioriteti Avropa İttifaqına üzvlük prosesini irəli aparmaqdır. Bununla belə, bəzi moldovalı rəsmilər Avropa yolunun bloklanacağı halda Rumıniya ilə birləşmənin nəzəri “Plan B” kimi müzakirə oluna biləcəyini istisna etmirlər.
“Digi24” nəşri bu kontekstdə yazır ki, Moldova üçün Rumıniya ilə birləşmə ideyası Avropa İttifaqına inteqrasiyanın alternativ yolu kimi təqdim olunsa da, bu ssenari ciddi hüquqi, siyasi və sosial maneələrlə üzləşir. Moldova cəmiyyətində bu məsələyə münasibət birmənalı deyil. Ölkədə Avropa inteqrasiyasına dəstək artsa da, Rumıniya ilə birləşmə ideyası ətrafında hələ də geniş konsensus formalaşmayıb.
“Reuters” agentliyinin daha əvvəl yayımladığı məlumatlarda da qeyd olunurdu ki, Moldova Prezidenti Maya Sandu mümkün referendum keçiriləcəyi təqdirdə Rumıniya ilə birləşməyə səs verəcəyini bildirsə də, Avropa İttifaqına inteqrasiyanın daha real məqsəd olduğunu vurğulayıb. Son qalmaqal isə Rumıniya parlamentində “S.O.S. Romania” Partiyası tərəfindən irəli sürülmüş qanun layihəsinin Deputatlar Palatasında “tacit”, yəni müddətin keçməsi nəticəsində səssiz şəkildə qəbul olunması ilə başlayıb. “HotNews”, “Digi24”, “Mediafax” və “Radio Romania”nın məlumatına görə, layihə plenar iclasda müzakirə edilmədən və səsverməyə çıxarılmadan, konstitusion müddətin bitməsi səbəbindən qəbul edilmiş sayılıb və Senata göndərilib. Qanun layihəsində Rumıniya parlamentinin Moldova ilə birləşmə barədə qərar qəbul etməsi, hökumətin Kişinyovla danışıqlara başlaması və bu proses barədə ABŞ, NATO, BMT, Avropa İttifaqı və digər beynəlxalq qurumların məlumatlandırılması nəzərdə tutulur. Lakin layihə Rumıniya hökuməti və bir sıra parlament komissiyalarından mənfi rəy alıb.
Maya Sandu bu təşəbbüsü sərt tənqid edərək, sənədin Moskvanın agenti tərəfindən irəli sürüldüyünü və məqsədin birləşmə ideyasını gözdən salmaq olduğunu bildirib. O qeyd edib ki, birləşmə bu şəkildə həyata keçirilmir və belə təşəbbüslər ciddi siyasi prosesləri populist alətə çevirir. Moldova Prezidentinin bu reaksiyası mövzunun yalnız Rumıniya-Moldova münasibətləri ilə məhdudlaşmadığını, həm də Rusiya ilə geosiyasi qarşıdurmanın bir hissəsinə çevrildiyini göstərir. Moskva uzun müddətdir Moldova ilə Rumıniya arasında yaxınlaşmanı özünün postsovet məkanındakı təsir imkanlarına təhlükə kimi qiymətləndirir. Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrov da daha əvvəl Rumıniya ilə birləşmə ideyasının Moldova dövlətçiliyi üçün dağıdıcı ola biləcəyini bəyan etmişdi.
Bu baxımdan “S.O.S. Romania” tərəfindən irəli sürülən qanun layihəsi Rumıniyada daxili siyasi təşəbbüs kimi görünsə də, onun ətrafında yaranan rezonans daha geniş geosiyasi mənzərəni üzə çıxarıb. Bir tərəfdə Moldova və Rumıniya arasında tarixi, dil və mədəni yaxınlıq, digər tərəfdə isə Moldova dövlətçiliyi, Avropa inteqrasiyası və Rusiyanın regiondakı təsir siyasəti dayanır.
Rumıniya mediasının təhlillərində qeyd olunur ki, birləşmə ideyasının real siyasi prosesə çevrilməsi üçün təkcə Buxarestin deyil, ilk növbədə, Kişinyovun siyasi iradəsi, Moldova cəmiyyətində geniş ictimai dəstək, beynəlxalq hüquqi mexanizmlər və Avropa İttifaqı ilə NATO-nun mövqeyi həlledici olacaq. Mövcud mərhələdə isə bu şərtlərin tam formalaşmadığı bildirilir.
Məsələnin digər mühüm tərəfi Dnestryanı bölgənin problemi ilə bağlıdır. Moldova ərazisində separatçı Dnestryanı bölgəsinin mövcudluğu və orada Rusiyanın hərbi-siyasi təsirinin qalması hər hansı birləşmə ssenarisini daha da mürəkkəbləşdirir. Buna görə də ekspertlər hesab edirlər ki, Rumıniya ilə birləşmə ideyası siyasi şüar kimi asan səslənsə də, praktik baxımdan çoxsaylı təhlükəsizlik, hüquqi və diplomatik maneələrlə üzləşir.
Moldova üçün hazırkı mərhələdə prioritet Avropa İttifaqına üzvlük prosesinin irəliləməsidir. Kişinyov hesab edir ki, Avropa inteqrasiyası ölkənin suverenliyini qorumaq, demokratik institutlarını gücləndirmək və Rusiyanın təsir imkanlarını azaltmaq üçün daha real və beynəlxalq səviyyədə qəbul olunan yoldur.
Bununla belə, Avropa İttifaqına üzvlük prosesinin ləngiməsi və ya bloklanması halında Rumıniya ilə birləşmə mövzusunun yenidən gündəmə gələcəyi istisna edilmir. Moldova rəsmilərinin “Plan B” barədə açıqlamaları məhz bu kontekstdə qiymətləndirilir. Beləliklə, Rumıniya və Moldova arasında birləşmə mövzusu tarixi yaddaş, daxili siyasət, Avropa inteqrasiyası və Rusiya ilə geosiyasi qarşıdurmanın kəsişməsində yerləşir. Son hadisələr göstərir ki, bu ideya hələ də regionun siyasi gündəmində qalır, lakin onun real həyata keçirilməsi üçün populist təşəbbüslərdən daha çox, uzunmüddətli siyasi konsensus, ictimai razılıq və beynəlxalq legitimlik tələb olunur.
