Diplomatik səfər fonunda Ermənistan siyasətində Qarabağ ritorikası: sülh bəyanatları ilə revanşist gündəm arasındakı ziddiyyət

Cənubi Qafqazda Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh gündəminin formalaşdığı bir vaxtda Qarabağ mövzusunun Ermənistanın siyasi və informasiya məkanında yenidən qabardılması diqqət çəkir. Xüsusilə, Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura son səfərindən sonra Ermənistanda səsləndirilən bəyanatlar, parlamentdə baş verənlər və siyasi qüvvələrin mövqeləri sülh prosesinin qarşısında hələ də ciddi siyasi-ideoloji maneələrin qaldığını göstərir.

Söhbət yalnız Ermənistanın radikal müxalifətinin mövqeyindən getmir. Burada daha mühüm məqam Ermənistan rəhbərliyinin bir tərəfdən sülh, normallaşma və regional sabitlik haqqında danışması, digər tərəfdən isə Qarabağla bağlı siyasi və tarixi mübahisələrin Ermənistanın dövlət institutlarının gündəmində yenidən görünməsidir.

Azərbaycan baxımından bu səfərlər Qarabağda yeni reallığın beynəlxalq diplomatik nümayəndələrə birbaşa nümayiş etdirilməsi məqsədi daşıyır. Xarici diplomatların regiona səfəri isə eyni zamanda onların Qarabağda aparılan bərpa və yenidənqurma prosesini yerində müşahidə etməsinə imkan verir.

Lakin səfərin başa çatmasından dərhal sonra Ermənistanda ciddi siyasi və informasiya reaksiyası meydana çıxdı. Ermənistanın müxtəlif siyasi və ictimai dairələrində diplomatik korpus nümayəndələrinin səfərinə etirazlar səsləndirildi. Ermənistanın keçmiş Qarabağ strukturlarının nümayəndələri, bəzi tarixçilər, ictimai fəallar və siyasi şəxslər xarici diplomatların səfərini tənqid etdilər. Ermənistanın CIVILNET kanalı, keçmiş Qarabağ rəsmiləri və bir sıra erməni ictimai xadimləri xarici diplomatları Azərbaycanın təqdim etdiyi tarixi narrativə legitimlik verməkdə ittiham ediblər. Burada diqqətçəkən məsələ yalnız ayrı-ayrı şəxslərin etirazı deyil. Səfərin ardınca mövzunun Ermənistanın siyasi gündəminə keçməsi və parlament müstəvisində də Qarabağla bağlı məsələlərin yenidən qabardılmasıdır.

Bu isə sülh prosesinin əsas prinsiplərindən biri ilə ziddiyyət yaradır: tərəflər münasibətləri gələcəyə yönəltməyə çalışdığı halda, siyasi qüvvələrin bir hissəsi münaqişənin keçmiş siyasi gündəmini yenidən aktuallaşdırır. Məhz bundan sonra daha mühüm sual meydana çıxır: əgər rəsmi İrəvan sülh prosesini əsas prioritet hesab edirsə, niyə Qarabağ mövzusu Ermənistanın siyasi institutlarında yenidən bu qədər asanlıqla aktuallaşa bilir?

Diplomatik nümayəndələrin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura baş tutmuş səfərindən cəmi iki gün sonra – 14 sentyabrda Ermənistan parlamentinin iclasında 2022-ci ilin sentyabr döyüşlərində həlak olanların xatirəsinin bir dəqiqəlik sükutla yad edilməsi təklif edildi. Ermənistan parlamentinin müxalifətçi “Güclü Ermənistan” fraksiyasından deputat Vahagn Vardanyan iclasın əvvəlində Ermənistan parlamentinin sədri Ruben Rubinyana müraciət edərək, 2022-ci ilin sentyabr hadisələrini “Azərbaycanın təcavüzü” kimi təqdim edib və həlak olanların xatirəsinin bir dəqiqəlik sükutla yad edilməsini təklif edib. R.Rubinyan isə təkliflə razılaşıb və sükut elan edilməsini təklif edib.

Digər tərəfdən isə Ermənistanda diplomatik korpusun nümayəndələrinin səfərinə qarşı siyasi və ictimai etirazlar başlayır, Qarabağın tarixi və mədəni irsi ətrafında mübahisələr yenidən gündəmə gətirilir və ardınca parlamentdə 2022-ci il hadisələri ilə bağlı siyasi xarakterli təşəbbüs irəli sürülür. Bu mənzərə sülh prosesinin nə qədər kövrək siyasi mühitdə davam etdiyini göstərir.

Ermənistanda Qarabağ mövzusunu siyasi gündəmdə saxlamağa çalışan qüvvələrin mövcudluğu yeni məsələ deyil. Məsələn, sentyabrın əvvəlində müxalifətçi deputat İşxan Sağatelyan Qarabağdan köçmüş ermənilərin geri qayıtması məsələsinin Ermənistan hökumətinin dəstəyi olmadan beynəlxalq səviyyədə irəlilədilməsinin çətinləşdiyini bildirib. O, “Artsax Ermənistandır” mövqeyini açıq şəkildə müdafiə edib və Qarabağ ermənilərinin geri qayıtmaq hüququnun müzakirə predmetinə çevrilməməli olduğunu söyləyib. Bu cür bəyanatlar Ermənistanın siyasi mühitində Qarabağ məsələsinin tamamilə arxa plana keçmədiyini göstərir. Başqa sözlə, baş nazir hökuməti Qarabağ hərəkatının yenidən canlandırılmasına qarşı çıxdığını bildirsə də, müxalif siyasi qüvvələrin bir hissəsi bu mövzunu öz siyasi gündəmində saxlamaqda davam edir. Məhz bu vəziyyət sülh prosesinin qarşısında ciddi siyasi ziddiyyət yaradır.

Ermənistan parlamentində sükut təşəbbüsünün problemsiz şəkildə reallaşması göstərir ki, Qarabağ və Azərbaycanla bağlı qarşıdurma ritorikası siyasi sistem daxilində hələ də müəyyən legitimlik və görünürlük imkanına malikdir. Bu isə Ermənistan rəhbərliyinin sülh ritorikası ilə ölkə daxilindəki siyasi reallıq arasında ciddi fərqin olduğunu göstərən nümunələrdən biridir. N.Paşinyanın özü də “sülhü qorumaq” zərurətini vurğulayır. Ancaq, diplomatik səfərdən sonra Gəncəsərlə bağlı yaranan mübahisə fonunda N.Paşinyanın öz açıqlaması da iki istiqamətli xarakter daşıyır. 16 sentyabrda N.Paşinyan Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyevin Gəncəsərlə bağlı fikirlərini “qəbuledilməz və anlaşılmaz” hesab etdiyini bildirib. Bununla yanaşı, o, artıq əldə edilmiş sülhün qorunmasının vacibliyini də vurğulayıb və məsələnin Azərbaycan qarşısında nəyisə sübut etmək müstəvisinə keçirilməsini mənasız hesab etdiyini deyib.  Bu açıqlama Ermənistan rəhbərliyinin mövqeyindəki əsas ziddiyyəti aydın göstərir. İrəvan bir tərəfdən sülhün qorunmasının vacibliyindən danışır, digər tərəfdən isə Azərbaycan ərazisindəki tarixi-mədəni irslə bağlı mübahisələrə siyasi reaksiya verir. Eyni zamanda, Ermənistan parlamentində Qarabağ mövzusunu gündəmdə saxlayan müxalif təşəbbüslər davam edir.

Belə bir şəraitdə Ermənistanın daxili siyasi mühiti sülh prosesinə əlavə təzyiq yaradır.

Sülh yalnız sənədin imzalanması ilə məhdudlaşmır. Sülhün davamlı olması üçün siyasi ritorikanın, ictimai diskursun və dövlət institutlarının davranışının da yeni reallığa uyğunlaşması tələb olunur.

Azərbaycanın diplomatik korpusu Qarabağa dəvət etməsi və xarici nümayəndələrin regiona səfəri yeni reallığın beynəlxalq səviyyədə nümayiş etdirilməsi prosesinin bir hissəsidir. Ermənistanda isə bəzi siyasi qüvvələrin hələ də Qarabağı əvvəlki siyasi münaqişə çərçivəsində təqdim etməyə çalışması bu reallıqla ziddiyyət təşkil edir.

Daha mühüm məqam isə ondan ibarətdir ki, bu ritorika yalnız siyasi partiyaların bəyanatlarında deyil, parlament müzakirələrində, ictimai təşkilatların açıqlamalarında və informasiya məkanında da özünü göstərir. Beləliklə, Ermənistan rəhbərliyinin sülh bəyanatları ilə ölkənin siyasi-informasiya mühitində davam edən Qarabağ ritorikası arasında ciddi ziddiyyətin olduğu hər kəsə bəlli olur. Bu ziddiyyətin aradan qaldırılmaması isə sülh prosesinin ictimai-siyasi dayaqlarını zəiflədə bilər.

Ermənistanın rəsmi sülh xətti ilə ölkənin siyasi və informasiya məkanında Qarabağ məsələsini yenidən aktuallaşdıran revanşist qüvvələr arasında ziddiyyətin qalması sülhə təhlükə yaradan əsas problemdir. Çünki Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşması üçün yalnız hökumət səviyyəsində sülh bəyanatlarının səsləndirilməsi kifayət etmir. Sülhün davamlı olması üçün onun əleyhinə işləyən siyasi ritorikanın da tədricən aradan qalxması lazımdır.

Əks halda bir tərəfdən “sülhü qorumaq lazımdır” deyilir, digər tərəfdən isə keçmiş münaqişənin siyasi simvolları və narrativləri yenidən parlamentə, mediaya və ictimai diskursa daşınır. Məhz bu ziddiyyət Ermənistanın daxili siyasi mühitində revanşist qüvvələrin sülh prosesinə təsir imkanlarının hələ də qaldığını göstərən əsas amillərdən biridir. Digər tərəfdən, Ermənistan rəhbərliyinin bu qüvvələrlə münasibətdə hansı konkret siyasi və institusional addımlar atacağı sülh prosesinin gələcək dayanıqlığı baxımından mühüm məsələ olaraq qalır.

Bu mənada Qarabağa səfər edən diplomatik nümayəndələr ətrafında yaranmış son siyasi mübahisə sadəcə tarixi və mədəni irslə bağlı fikir ayrılığı deyil. Ermənistanın daxili siyasi arenası Cənubi Qafqazda formalaşan yeni siyasi reallığı qəbul etməyə hazır deyil.

Həsən Əhmədov,
Qafqaz regionu üzrə ekspert, Qərbi Azərbaycan İcmasının üzvü