Beynəlxalq Jest Dilləri Günü eşitmə məhdudiyyəti olan insanların hüquqlarını, informasiya əlçatanlığını və cəmiyyətə bərabər inteqrasiyasını gündəmə gətirir.
Bütün dünyada sentyabrın 23-də Beynəlxalq Jest Dilləri Günü qeyd olunur. Bu tarix ilk baxışdan eşitmə məhdudiyyətli insanların ünsiyyət vasitəsinə diqqət çəkən əlamətdar gün kimi görünə bilər. Lakin məsələnin mahiyyəti daha genişdir. Belə ki, jest dilini bilməyən cəmiyyətlə bu dildən istifadə edən şəxs arasında yaranan ünsiyyət çətinliyi təkcə fərdi anlaşılmazlıq deyil, həm də təhsil, səhiyyə, informasiya və ictimai xidmətlərə çıxış məsələsidir.
Beynəlxalq Jest Dilləri Günü məhz bu reallığı xatırlatmaq, eşitmə məhdudiyyəti olan insanların hüquqlarının müdafiəsinə və jest dillərinin tanınmasına diqqəti artırmaq məqsədi daşıyır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının məlumatına görə, dünyada 70 milyondan çox kar insan yaşayır və onların ünsiyyətində 300-dən artıq jest dilindən istifadə olunur. Bu göstəricilər jest dillərinin ayrı-ayrı fərdlərin ünsiyyət ehtiyacından daha geniş, qlobal sosial və mədəni əhəmiyyətə malik olduğunu göstərir.
Jest dili bəzən danışıq dilinin əl hərəkətləri ilə ifadə olunan forması kimi qəbul edilir. Halbuki bu yanaşma düzgün deyil. Jest dilləri öz qrammatikası, lüğət tərkibi və ifadə xüsusiyyətləri olan müstəqil təbii dillərdir. Onlar yalnız əl hərəkətlərindən deyil, mimika, bədən vəziyyəti və məkandan istifadə kimi vizual vasitələrdən də yararlanırlar. Digər mühüm məqam isə bütün eşitmə məhdudiyyətli insanların eyni jest dilindən istifadə etməmələridir. Müxtəlif ölkələrdə və icmalarda fərqli jest dilləri mövcuddur. Bu səbəbdən bir ölkənin jest dilini bilmək başqa ölkədəki eşitmə məhdudiyyəti olan insanla ünsiyyəti avtomatik olaraq mümkün etmir. Jest dillərinin bu xüsusiyyəti onların dil və mədəniyyət baxımından da əhəmiyyətini ortaya qoyur.
Əlçatanlıq yalnız fiziki mühitlə məhdudlaşmır
İnklüziv cəmiyyət dedikdə çox vaxt panduslar, liftlər və fiziki mühitin uyğunlaşdırılması yada düşür. Halbuki əlçatanlığın mühüm istiqamətlərindən biri də informasiyanın hər kəs üçün anlaşılan formada təqdim edilməsidir. Təsəvvür edək ki, dövlət qurumunda mühüm məlumat verilir, tibb müəssisəsində xəstəyə müalicə ilə bağlı izahat təqdim olunur və ya təhsil müəssisəsində dərs keçirilir. Bu proseslərdə jest dilindən istifadə imkanının olmaması eşitmə məhdudiyyəti olan şəxsin məlumatı birbaşa əldə etməsini çətinləşdirə bilər. Belə hallarda insanın informasiyaya çıxışı başqasının tərcümə etməsindən və ya əlavə vasitələrdən asılı vəziyyətə düşür. Bu baxımdan, jest dili tərcüməçilərinin mövcudluğu, ictimai məlumatların əlçatan formatlarda təqdim edilməsi və rəqəmsal platformalarda uyğun imkanların yaradılması inklüzivliyin praktiki tərəfidir. Əsas məsələ yalnız məlumatın mövcud olması deyil, hər kəsin həmin məlumatı müstəqil şəkildə əldə edə bilməsidir.
Təhsildə bərabər imkanlar necə təmin olunur?
Təhsil eşitmə məhdudiyyəti olan uşaqların sosial inkişafı, bilik və bacarıqlar əldə etmələri, gələcəkdə əmək bazarının iştirakçısı olmaları üçün əsas sahələrdən biridir. Bu prosesdə şagirdin dərs materialını anlaması, müəllimlə ünsiyyət qurması və suallarını sərbəst ifadə etməsi onun təhsil prosesində fəal iştirakının vacib şərtlərindəndir.
Təhsil mühitində jest dilinin nəzərə alınmaması uşağın yalnız dərsi mənimsəməsinə deyil, sinif yoldaşları ilə münasibətlərinə və özünü kollektivin bir hissəsi kimi hiss etməsinə də təsir göstərə bilər. Buna görə də inklüziv təhsil yalnız uşağın məktəbə qəbul edilməsi ilə yekunlaşmamalıdır. Onun tədris prosesində real və bərabər iştirakını təmin edən şərait də yaradılmalıdır. Burada müəllimlərin hazırlığı, uyğun tədris materialları, jest dili üzrə mütəxəssislərin iştirakı və valideynlərlə əməkdaşlıq kimi məsələlər ön plana çıxır.
Cəmiyyətin münasibəti də dəyişməlidir
Qeyd edək ki, ünsiyyət maneələri yalnız texniki və təşkilati çatışmazlıqlardan qaynaqlanmır. Bəzən məlumatsızlıq, stereotiplər və kar insanlarla ünsiyyət qurmaqdan çəkinmək də onların ictimai həyatda iştirakını çətinləşdirir.
Jest dilinin öyrənilməsi və bu dilə marağın artırılması cəmiyyətdə qarşılıqlı anlaşmanın genişlənməsinə töhfə verə bilər. Bununla belə, məsuliyyəti yalnız eşitmə məhdudiyyətli insanların üzərinə yükləmək doğru yanaşma deyil. İnklüziv ünsiyyət üçün həm fərdi münasibətlərdə, həm də ictimai xidmətlərin təşkilində əlçatanlıq nəzərə alınmalıdır. Məsələnin digər tərəfi isə kar insanların cəmiyyətin passiv üzvləri kimi deyil, hüquqları, bilikləri, bacarıqları və şəxsi seçimləri olan bərabərhüquqlu insanlar kimi qəbul edilməsidir.
Beynəlxalq Jest Dilləri Günü Azərbaycanda da eşitmə məhdudiyyətli insanların gündəlik həyatda qarşılaşa biləcəkləri ünsiyyət maneələri barədə düşünmək üçün fürsətdir. Təhsil, səhiyyə, dövlət xidmətləri, media və rəqəmsal informasiya mühitində jest dilinin əlçatanlığının hansı səviyyədə təmin olunduğu mühüm ictimai müzakirə mövzusudur. Bu istiqamətdə vəziyyətin qiymətləndirilməsi üçün yalnız mövcud imkanların sadalanması kifayət etmir. Həmin imkanların nə dərəcədə əlçatan olması, insanların onlardan praktikada istifadə edə bilmələri və ehtiyacların nə qədər qarşılanması da araşdırılmalıdır. Xüsusilə televiziya və rəqəmsal media mühitində ictimai əhəmiyyətli məlumatların kar insanlar üçün əlçatan təqdim edilməsi informasiya bərabərliyi baxımından əhəmiyyətlidir. Çünki fövqəladə hallar, sağlamlıq, təhsil və digər mühüm məsələlərlə bağlı məlumatların hər kəsə çatdırılması cəmiyyətin ümumi marağına xidmət edir.
BMT Baş Assambleyası 2017-ci il dekabrın 19-da Beynəlxalq Jest Dilləri Gününün təsis edilməsi haqqında qərar qəbul edib. Bu mühüm gün ilk dəfə 2018-ci ildə qeyd olunmağa başlayıb. Sentyabrın 23-ü gününün seçilməsi Ümumdünya Karlar Federasiyasının 1951-ci ildə həmin tarixdə yaradılması ilə bağlıdır.
Bu günün əsas mesajı jest dillərinin tanınması ilə yanaşı, eşitmə məhdudiyyətli insanların hüquqlarının gündəlik həyatda təmin edilməsinin vacibliyidir. Çünki ünsiyyət imkanlarının məhdudluğu insanın təhsil almasına, məlumat əldə etməsinə və sosial həyatda iştirakına maneəyə çevrilməməlidir. Nəticə etibarilə, jest dili məsələsi yalnız müəyyən bir icmanın problemi kimi qiymətləndirilməməlidir. Bu, cəmiyyətin fərqlilikləri nə dərəcədə nəzərə alması və bərabər iştirak üçün hansı şəraiti yaratması ilə bağlı ümumi məsələdir. Beynəlxalq Jest Dilləri Günü isə bu barədə danışmaqla kifayətlənməyib, əlçatanlığın real həyatda necə təmin olunduğunu qiymətləndirmək üçün də bir çağırışdır.
Şahnigar Əhmədova, "İki sahil"
