Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda öz suverenliyini və ərazi bütövlüyünü tam bərpa etməsi müasir tariximizin ən mühüm hadisələrindən biridir. Bu tarixi nəticə Prezident cənab İlham Əliyevin uzunmüddətli, məqsədyönlü və uzaqgörən dövlət siyasətinin, güclü ordu quruculuğunun, prinsipial diplomatik fəaliyyətinin və xalqımızın milli həmrəyliyinin nəticəsidir. 2020-ci il Vətən müharibəsində qazanılan tarixi Zəfər və 2023-cü ildə həyata keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirləri ilə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin tam bərpa olunması regionda yeni siyasi reallıq yaradıb. Bu reallıqdan sonra Prezident cənab İlham Əliyevin qarşıya qoyduğu əsas prioritetlərdən biri davamlı sülhün, təhlükəsizliyin və regional əməkdaşlığın təmin edilməsidir. Azərbaycan öz suverenliyini bərpa etdikdən sonra revanş və qarşıdurma deyil, sülh və əməkdaşlıq gündəliyini irəli sürüb. Ermənistanla sülh müqaviləsinin imzalanması, sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası, nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin bərpası və regionda iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsi Azərbaycanın sülh diplomatiyasının əsas istiqamətlərini təşkil edir.
Məhz bu baxımdan Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərinə Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən dairələri tərəfindən göstərilən qəbuledilməz reaksiya ciddi narahatlıq doğurur. Xarici diplomatların Azərbaycanın suveren ərazisində səfər etməsi onların təmsil etdikləri dövlətlərin diplomatik fəaliyyətinin və Azərbaycanın beynəlxalq tərəfdaşlarla açıq əməkdaşlığının təbii hissəsidir. Bu səfərə görə xarici diplomatların hədəfə alınması, onlara qarşı təzyiq xarakterli çağırışların səsləndirilməsi beynəlxalq münasibətlərin qəbul edilmiş prinsipləri ilə uzlaşmır. Qarabağ Azərbaycanın ayrılmaz hissəsidir. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi beynəlxalq hüququn fundamental prinsiplərinə əsaslanır. Ermənistanın da Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tanıması ilə bağlı mövqeyi nəzərə alınarsa, Ermənistan cəmiyyətində Azərbaycanın suveren ərazisinə xarici diplomatların səfərinə qarşı etirazların səsləndirilməsi tamamilə ziddiyyətli mövqedir. Azərbaycanın daxili işlərinə müdaxilə xarakteri daşıyan belə yanaşmalar sülh prosesinin ruhuna xidmət etmir. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün tanınması yalnız siyasi bəyanatlarla məhdudlaşmamalıdır. Bu prinsipə hörmət ölkəmizin bütün ərazisində həyata keçirilən diplomatik təmaslarda, iqtisadi və humanitar əməkdaşlıqda, beynəlxalq nümayəndə heyətlərinin səfərlərində və tarixi-mədəni irsin öyrənilməsində də özünü göstərməlidir. Diplomatik korpusun Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri də Azərbaycanın yeni reallıqlarının beynəlxalq ictimaiyyətə nümayiş etdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Prezident cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işləri Azərbaycanın yaratdığı yeni reallığın ən mühüm göstəricilərindəndir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə şəhər və kəndlər yenidən qurulur, müasir yol və nəqliyyat infrastrukturu yaradılır, məktəblər, xəstəxanalar və digər sosial obyektlər inşa edilir, enerji və kommunal sistemlər bərpa olunur. Böyük Qayıdış proqramı çərçivəsində keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışı təmin edilir. Bu proses yalnız fiziki quruculuqla məhdudlaşmır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur Azərbaycanın sosial-iqtisadi həyatına yenidən inteqrasiya olunur, regionun iqtisadi potensialı hərəkətə gətirilir, sahibkarlıq və investisiya imkanları genişləndirilir. Müasir yaşayış məntəqələrinin salınması, şəhərlərin inkişafı, kənd təsərrüfatı, turizm və digər iqtisadi istiqamətlərin bərpası göstərir ki, Azərbaycan azad edilmiş ərazilərində yalnız keçmişi bərpa etmir, gələcəyin müasir və dayanıqlı regionunu formalaşdırır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan bu quruculuq Azərbaycanın sülh siyasətinin də mühüm göstəricisidir. Azərbaycan öz ərazisində dağıdılmış şəhərləri, kəndləri və infrastrukturu bərpa edir, insanların təhlükəsiz və ləyaqətli şəkildə doğma torpaqlarına qayıtması üçün bütün imkanları səfərbər edir. Bu mənada Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan bərpa prosesi regionda sülhün və sabitliyin möhkəmlənməsinə xidmət edən mühüm amildir.
Bununla yanaşı, tarixi-mədəni irs məsələsində də obyektiv və elmi yanaşma nümayiş etdirilməlidir. Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən dairələrinin Gəncəsər və Xudavəng kimi tarixi abidələri yalnız erməni irsi çərçivəsində təqdim etməyə çalışması, eyni zamanda indiki Ermənistan ərazisində Azərbaycan xalqının çoxəsrlik tarixi-mədəni irsinin mövcudluğunu inkar etməsi ciddi ziddiyyət təşkil edir. Tarixi irsə münasibətdə ikili standartlar regionun mürəkkəb və çoxşaxəli tarixinin obyektiv öyrənilməsinə mane olur. Azərbaycan ərazisində tarixən müxtəlif xalqların və dini icmaların yaratdığı mədəni irs nümunələri mövcuddur və Azərbaycan dövləti bu irsin qorunmasına məsuliyyətlə yanaşır. Tarixi abidələr müasir siyasi iddiaların və etnik qarşıdurmanın alətinə çevrilməməlidir. Onların qorunması, öyrənilməsi və gələcək nəsillərə çatdırılması həm dövlətlərin, həm də beynəlxalq ictimaiyyətin ümumi məsuliyyətidir. Bu baxımdan Qafqaz Albaniyası irsi ilə bağlı məsələlər də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan ərazisində Qafqaz Albaniyası dövlətinin və onun xristian mədəniyyətinin mövcudluğu tarix elminə məlum olan mühüm faktlardan biridir. Gəncəsər və Xudavəng kimi abidələrin tarixi kontekstdə öyrənilməsi siyasi manipulyasiyalardan uzaq, elmi və obyektiv yanaşma tələb edir. Bu irsin etnik qarşıdurma müstəvisində təqdim olunması tarixi həqiqətin obyektiv şəkildə araşdırılmasına xidmət etmir. Eyni zamanda, Ermənistan ərazisində Azərbaycan xalqının tarixi-mədəni irsinə münasibət məsələsi də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Azərbaycan xalqının əsrlər boyu indiki Ermənistan ərazisində yaşaması, yaşayış məntəqələri salması, məscidlər, qəbiristanlıqlar və digər mədəni irs nümunələri yaratması tarixi faktlarla bağlıdır. Bu irsin dağıdılması, abidələrin kimliyinin dəyişdirilməsi və Azərbaycan xalqının mədəni izlərinin silinməsi cəhdləri regionun tarixinin təhrif edilməsinə gətirib çıxarır.
1954-cü il Haaqa Konvensiyası mədəni sərvətlərin silahlı münaqişələr zamanı qorunmasının beynəlxalq hüquqi əsaslarını müəyyənləşdirir. UNESCO-nun mədəni irsin qorunması istiqamətində fəaliyyəti də bu sahədə mühüm beynəlxalq çərçivə formalaşdırır. Buna görə də Ermənistan ərazisində Azərbaycan mədəni irsinə münasibətdə baş vermiş dağıntı və təhriflər barədə məlumatların sənədləşdirilməsi, elmi şəkildə araşdırılması və beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim olunması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan dövləti isə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda mövcud olan bütün tarixi və mədəni abidələrin qorunmasına xüsusi diqqət yetirir. Bu yanaşma yalnız bir xalqın irsinin deyil, regionun çoxəsrlik tarixinin və mədəni müxtəlifliyinin qorunmasına xidmət edir. Azərbaycan öz ərazisində müxtəlif dini və mədəni icmaların irsinə hörmətlə yanaşmaqla tarixə obyektiv münasibətin nümunəsini ortaya qoyur. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra Ermənistan daxilində revanşist ritorikanın müəyyən dairələrdə yenidən güclənməsi isə sülh prosesinin gələcəyi baxımından narahatedici məqamdır. Ermənistan cəmiyyətində yayılan bəzi açıqlamalar və paylaşımlar Azərbaycanın suveren ərazilərinə münasibətdə köhnə iddiaların hələ də müəyyən siyasi və ictimai dairələrdə qorunduğunu göstərir. Belə kampaniyaların Ermənistan hakimiyyəti ilə əlaqəsi barədə müxtəlif siyasi qiymətləndirmələr səsləndirilir. Hakimiyyətə yaxın resurslarda bu mövzuda yayılan materiallar müəyyən suallar doğurur. Bununla belə, konkret kampaniyanın təşkilatçılığı ilə bağlı yekun nəticəyə gəlmək üçün faktların və mənbələrin ayrıca araşdırılması zəruridir. Ermənistan hakimiyyətinin sülh prosesinə münasibəti yalnız bəyanatlarla deyil, konkret addımlarla qiymətləndirilməlidir. Ermənistan parlamentinin sədri Ruben Rubinyanın diplomatik səfərlə bağlı açıqlaması da bu kontekstdə diqqət çəkir.
Azərbaycanın suveren ərazisinə səfər edən xarici diplomatların fəaliyyətini siyasi müzakirə predmetinə çevirmək qəbuledilməzdir. Ermənistanın dövlət institutları həqiqətən də regional sülhə və sabitliyə töhfə vermək istəyirlərsə, ilk növbədə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə və suverenliyinə hörmət nümayiş etdirməli, revanşist ritorikanın qarşısının alınmasına çalışmalıdırlar. 14 sentyabr tarixində Ermənistan parlamentində 12–13 sentyabr 2022-ci il tarixlərində sərhəddə baş vermiş döyüşlərdə həlak olmuş hərbçilərin xatirəsinin bir dəqiqəlik sükutla yad edilməsi də mövcud siyasi mühit fonunda qiymətləndirilə bilər. Hərbi qarşıdurma nəticəsində həyatını itirmiş insanların xatirəsinə hörmət universal insani dəyərdir. Lakin bu kimi tədbirlərin qarşıdurma və revanşizm ruhunda siyasi ritorika ilə müşayiət olunması sülh prosesinə mənfi təsir göstərə bilər. Azərbaycan 2022-ci ilin sentyabr hadisələri zamanı Ermənistan tərəfindən törədilən hərbi təxribatlara cavab verdiyini bəyan edib. Bu səbəbdən həmin hadisələrin yalnız birtərəfli təqdim olunması regional reallıqları tam əks etdirmir. Sülh prosesinin davamlılığı üçün hər iki tərəf keçmiş münaqişənin nəticələrinə obyektiv yanaşmalı, yeni qarşıdurma risklərini artıran bəyanatlardan və addımlardan çəkinməlidir. Prezident cənab İlham Əliyevin həyata keçirdiyi siyasətin mühüm xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, Azərbaycan əldə etdiyi hərbi-siyasi Zəfəri yeni qarşıdurmalar üçün deyil, davamlı sülh və inkişaf üçün əsas kimi qəbul edir. Dövlət başçısının beynəlxalq platformalarda irəli sürdüyü mövqelər Azərbaycanın regionda sülhün və əməkdaşlığın təmin edilməsində maraqlı olduğunu aydın şəkildə göstərir. Azərbaycan qalib dövlət kimi öz iradəsini diktə etməklə kifayətlənmir, həm də regionun gələcək inkişafı üçün konstruktiv gündəlik formalaşdırır. Bu baxımdan Azərbaycan tərəfindən irəli sürülən sülh gündəliyi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Sülh müqaviləsinin hazırlanması, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, kommunikasiyaların açılması və iqtisadi əlaqələrin inkişaf etdirilməsi Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sabitliyin təmin olunmasına xidmət edə bilər. Lakin bunun üçün Ermənistanın da revanşist yanaşmalardan tamamilə uzaqlaşması, Azərbaycanın suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət etməsi vacibdir. Ermənistanın sülh prosesində səmimiliyinin əsas göstəricilərindən biri də məhz bu məsələlərə münasibəti olacaq. Bir tərəfdən sülhdən danışmaq, digər tərəfdən Azərbaycanın suveren ərazisində diplomatik səfərlərə etiraz etmək və revanşist ritorikanı təşviq etmək ziddiyyətli mövqedir. Davamlı sülh üçün sözlə əməl arasında uyğunluq təmin edilməlidir. Prezident cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan bu gün həm Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yeni həyat qurur, həm də regionda sülh və əməkdaşlıq üçün siyasi-diplomatik imkanları genişləndirir.
Böyük Qayıdış proqramı, şəhər və kəndlərin bərpası, yeni infrastruktur layihələri, tarixi-mədəni abidələrin yenidən qurulması və iqtisadi potensialın dirçəldilməsi Azərbaycanın gələcəyə hesablanmış strategiyasının tərkib hissəsidir. Bu mənada diplomatik korpusun nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri də mühüm siyasi və diplomatik məna daşıyır. Xarici diplomatlar azad edilmiş ərazilərdə Azərbaycanın həyata keçirdiyi quruculuq prosesini yerində görür, yeni şəhərlərin, kəndlərin, yolların və sosial obyektlərin yaradılması ilə tanış olurlar. Bu səfərlər Azərbaycanın yeni reallıqlarının beynəlxalq ictimaiyyətə birbaşa təqdim edilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən dairələrinin bu səfərlərə qarşı göstərdiyi reaksiya isə, əslində, Azərbaycanın yaratdığı yeni reallığın həmin dairələr tərəfindən hələ də tam qəbul edilmədiyini nümayiş etdirir. Halbuki regional sülhün və sabitliyin təmin olunması üçün əsas şərtlərdən biri mövcud reallıqların qəbul edilməsidir. Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa edib. Bu, dəyişdirilməsi mümkün olmayan yeni reallıqdır. Bu reallıq fonunda regionun gələcəyi keçmiş münaqişənin ritorikasına deyil, əməkdaşlıq və qarşılıqlı faydaya əsaslanmalıdır. Ermənistan üçün də ən doğru seçim revanşist yanaşmalardan uzaqlaşaraq sülh və əməkdaşlıq gündəliyinə tam şəkildə qoşulmaqdır.
Yekun olaraq bildirim ki, Azərbaycanın suverenliyinə hörmət yalnız Azərbaycan üçün deyil, bütün region üçün sülhün və sabitliyin əsas şərtidir. Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən dairələri bu reallığı qəbul etməli, tarixi həqiqətlərə obyektiv yanaşmalı və xarici diplomatların Azərbaycanın suveren ərazisində sərbəst fəaliyyətinə hörmətlə yanaşmalıdır. Prezident cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan öz ərazilərində yeni həyat qurur, məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışını təmin edir, tarixi-mədəni irsi bərpa edir və paralel olaraq regionda davamlı sülhün bərqərar olması üçün siyasi və diplomatik səylər göstərir. Azərbaycanın mövqeyi aydındır: ölkəmiz sülhə, təhlükəsizliyə və əməkdaşlığa hazırdır. Lakin davamlı sülh qarşılıqlı hörmət, beynəlxalq hüquqa riayət, Azərbaycanın suverenliyinin qəbul edilməsi və revanşist iddialardan tam imtina əsasında mümkündür.
Sülh yalnız müharibənin başa çatması deyil, həm də yeni münasibətlər sisteminin formalaşmasıdır. Azərbaycan artıq bu yeni mərhələnin siyasi, diplomatik və iqtisadi əsaslarını yaradır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda qurulan yeni həyat isə bu siyasətin ən aydın və əyani ifadəsidir.
Mehriban Vəliyeva,
Milli Məclisin deputatı
