Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri Ermənistan cəmiyyətinin bəzi dairələrində narazılıq doğuran reaksiyalarla müşayiət olunub. Bu reaksiyalar regionda formalaşmış yeni reallıqlara münasibətdə fərqli yanaşmaların hələ də mövcud olduğunu göstərir. Xarici diplomatların Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisində səfər etməsi isə normal diplomatik fəaliyyət çərçivəsində qiymətləndirilməlidir. Azərbaycanın mövqeyi ondan ibarətdir ki, Qarabağ ölkənin ayrılmaz hissəsidir və burada həyata keçirilən bütün fəaliyyət Azərbaycan Respublikasının suverenliyi və qanunvericiliyi çərçivəsində reallaşdırılır. Bu baxımdan Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik nümayəndələrin ölkənin müxtəlif bölgələrinə, o cümlədən Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərlərinin mübahisələndirilməsi Azərbaycanın suverenliyi və daxili işlərinə hörmət prinsipi baxımından suallar yaradır.

Diplomatik korpus nümayəndələrinin bölgəyə səfərləri, eyni zamanda, Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində həyata keçirilən bərpa və quruculuq prosesləri ilə yerində tanış olmaq baxımından əhəmiyyətlidir. Bu səfərlər zamanı diplomatların bölgədəki vəziyyəti, yeni infrastruktur layihələrini, yaşayış məntəqələrinin bərpasını, sosial obyektlərin yaradılmasını və keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı istiqamətində görülən işləri müşahidə etmək imkanları yaranır. Cənab Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən Böyük Qayıdış siyasəti Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun sosial-iqtisadi inkişafının əsas istiqamətlərindən biridir. Dövlət tərəfindən bu ərazilərdə yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması, yol və nəqliyyat infrastrukturunun yaradılması, enerji, su və digər kommunal xidmətlərin bərpası, məktəb və səhiyyə müəssisələrinin tikintisi istiqamətində genişmiqyaslı işlər görülür. Bu prosesin əsas məqsədlərindən biri insanların təhlükəsiz və layiqli yaşayış şəraitinin təmin edilməsi, azad edilmiş ərazilərin ölkənin iqtisadi və sosial sisteminə inteqrasiyasının sürətləndirilməsidir.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun iqtisadi potensialının reallaşdırılması da dövlət siyasətinin mühüm istiqamətini təşkil edir. Sənaye, kənd təsərrüfatı, turizm, xidmət və logistika sahələrində yeni imkanların yaradılması bölgənin gələcək iqtisadi inkişafı üçün əsas yaradır. Ağdam Sənaye Parkı və digər layihələr, nəqliyyat bağlantılarının genişləndirilməsi, enerji infrastrukturunun inkişafı və yeni yaşayış məntəqələrinin salınması bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Burada diqqət çəkən mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycan azad edilmiş ərazilərdə yalnız keçmiş müharibənin nəticələrini aradan qaldırmağa deyil, uzunmüddətli və dayanıqlı inkişaf üçün yeni iqtisadi mühit formalaşdırmağa çalışır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun gələcəkdə ölkənin iqtisadi fəallığının mühüm mərkəzlərindən birinə çevrilməsi üçün əlverişli imkanlar mövcuddur. Diplomatik səfərlərlə bağlı reaksiyaların digər aspekti isə tarixi və mədəni irs məsələsidir. Son illərdə Qarabağdakı bir sıra tarixi və dini abidələrin mənşəyi və aidiyyəti ilə bağlı müxtəlif yanaşmalar səsləndirilir. Gəncəsər və Xudavəng kimi abidələr ətrafında müzakirələr də bu kontekstdə nəzərdən keçirilə bilər. Belə məsələlərə siyasi ritorikadan daha çox, tarixi mənbələrə, elmi araşdırmalara və beynəlxalq irs qoruma prinsiplərinə əsaslanan yanaşmanın tətbiqi məqsədəuyğundur. Qafqaz Albaniyasının tarixi və mədəni irsi də Azərbaycan tarixinin mühüm istiqamətlərindən biridir.

Azərbaycanın Qarabağ və digər bölgələrində bu irslə əlaqələndirilən çoxsaylı tarixi abidələr mövcuddur. Bu abidələrin qorunması və tədqiqi tarixi faktların gələcək nəsillərə obyektiv şəkildə çatdırılması baxımından əhəmiyyətlidir. Tarixi-mədəni irsin siyasi qarşıdurma predmetinə çevrilməsi isə regionda qarşılıqlı anlaşma imkanlarını məhdudlaşdıra bilər. Eyni zamanda, Azərbaycan tərəfi Ermənistan ərazisində tarixən yaşamış azərbaycanlıların mədəni irsi ilə bağlı məsələləri də diqqətdə saxlayır. Tarixi yaşayış məntəqələri, məscidlər, qəbiristanlıqlar və digər mədəni irs nümunələrinin vəziyyəti ilə bağlı müxtəlif məlumatlar mövcuddur. Bu məsələlərin obyektiv şəkildə araşdırılması, tarixi irsin qorunması və mümkün hallarda beynəlxalq ekspertizanın tətbiqi qarşılıqlı etimadın formalaşdırılmasına töhfə verə bilər. Mədəni irsin qorunması məsələsində 1954-cü il Haaqa Konvensiyası və digər beynəlxalq sənədlərin prinsipləri mühüm hüquqi çərçivə yaradır. Bu baxımdan tarixi və mədəni obyektlərin mühafizəsinə münasibətdə bütün tərəflər üçün vahid və obyektiv standartların tətbiqi vacibdir. Azərbaycan öz ərazisində yerləşən tarixi və dini abidələrin bərpası və qorunması istiqamətində həyata keçirdiyi layihələrlə bu sahəyə xüsusi diqqət yetirdiyini nümayiş etdirir. Ermənistan daxilində bəzi siyasi və ictimai dairələrin Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirdiyi proseslərə münasibəti isə sülh gündəliyi baxımından diqqətlə izlənilməlidir. Burada bütün Ermənistan cəmiyyətini və ya bütövlükdə Ermənistan dövlətini eyni mövqedə təqdim etmək doğru olmaz.

Bununla belə, revanşist məzmun daşıdığı düşünülən ayrı-ayrı açıqlamaların və ritorikanın mövcudluğu regionda etimad mühitinin möhkəmləndirilməsi baxımından arzuolunan deyil. Ermənistan parlamentinin sədri Ruben Rubinyanın məsələ ilə bağlı açıqlaması da bu kontekstdə qiymətləndirilə bilər. Azərbaycan tərəfinin yanaşmasına görə, Azərbaycanın suveren ərazisində həyata keçirilən diplomatik səfərlər Ermənistanın daxili siyasi müzakirələrinin predmetinə çevrilməməlidir. Eyni zamanda, belə məsələlərə münasibətdə qarşılıqlı hörmət və diplomatik həssaslıq nümayiş etdirilməsi sülh prosesinin ümumi atmosferi baxımından daha konstruktiv yanaşma olardı. 2022-ci ilin sentyabrında baş vermiş hərbi toqquşmalar zamanı həlak olan hərbçilərin Ermənistan parlamentində yad edilməsi də həmin ölkənin daxili siyasi və ictimai gündəliyi çərçivəsində qiymətləndirilməlidir. Bununla belə, keçmiş hərbi hadisələrin siyasi ritorikada necə təqdim olunması regionda formalaşmaqda olan sülh və etimad mühitinə təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən hər iki tərəfin açıqlamalarında gələcəyə yönəlmiş və qarşılıqlı etimadı gücləndirən dilə üstünlük verməsi vacibdir. Azərbaycanın mövqeyi isə aydındır: regionda davamlı sülh və sabitlik üçün dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə qarşılıqlı hörmət edilməli, qarşılıqlı etimadı zəiflədən ritorikadan çəkinilməli və əməkdaşlıq imkanları genişləndirilməlidir. Azərbaycan müharibədən sonra əldə edilmiş yeni reallıqları məhz bu prinsiplər əsasında formalaşdırmağa çalışır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən genişmiqyaslı quruculuq işləri Azərbaycanın bu yanaşmasının praktik ifadəsidir. Yeni yaşayış məntəqələrinin salınması, sosial infrastrukturun yaradılması, nəqliyyat və enerji imkanlarının genişləndirilməsi, iqtisadi layihələrin həyata keçirilməsi və keçmiş məcburi köçkünlərin mərhələli şəkildə doğma torpaqlarına qayıtması uzunmüddətli dövlət strategiyasının tərkib hissəsidir. Bu baxımdan diplomatik korpus nümayəndələrinin bölgəyə səfərləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Xarici diplomatların Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda gedən proseslərlə birbaşa tanış olması bölgədəki vəziyyət haqqında daha dolğun təsəvvürün formalaşmasına imkan verir. Ən əsası isə belə səfərlər qarşılıqlı informasiya mübadiləsinə və bölgədəki yeni reallıqların daha yaxından öyrənilməsinə xidmət edir. Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifə keçmiş münaqişənin siyasi və psixoloji nəticələrini uzatmaq deyil, azad edilmiş ərazilərdə dayanıqlı inkişafı təmin etmək, insanların təhlükəsiz və firavan yaşayışını təmin etmək və regionda uzunmüddətli sülh üçün əlverişli şərait yaratmaqdır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda bu gün həyata keçirilən proseslər göstərir ki, Azərbaycanın strateji məqsədi həmin əraziləri yalnız bərpa etmək deyil, onları müasir, təhlükəsiz və iqtisadi baxımdan fəal yaşayış məkanlarına çevirməkdir. Bu proses həm Azərbaycanın iqtisadi potensialının genişlənməsinə, həm də bütövlükdə regionda yeni əməkdaşlıq imkanlarının yaranmasına şərait yarada bilər. Regionun gələcəyi keçmişin mübahisələrindən daha çox, yeni reallıqların qəbulundan, qarşılıqlı hörmətdən, suverenliyə ehtiramdan, sülhdən və iqtisadi əməkdaşlıqdan asılıdır. Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirdiyi quruculuq siyasəti isə bu istiqamətdə konkret və uzunmüddətli nəticələr yaratmağa hesablanıb.

Tahir Mirkişili,

Milli Məclisin deputatı